منوچهر طیاب: یک نگاه عاشقانه به ایران

اگر خواسته باشم در یک جمله منوچهر طیاب را توصیف کنم، به یک عبارت بیشتر نمی‌رسم؛ و آن عبارتی است که بر تارک این یادداشت دیده می‌شود: «منوچهر طیاب: یک نگاه عاشقانه به ایران» و به واقع نیز چنین است؛ ایران برای طیاب فقط مشتی خاک نبود، فقط یک زیست‌بوم نبود. بل خاک بود و مردمانی پا سفت کرده بر آن، استوار و سرافراز. طیاب هیچ‌گاه ایران‌زمین را بدون ساکنانش در نظر نگرفت؛ و چنین شد که فیلم‌هایش آکنده شدند از حضور چشمگیر انسان ایرانی. فرهنگ و شیوه‌های زیستی مردمان نواحی مختلف این دیار. از کویر‌های تفتیده‌ ایران بگیر تا حاشیه‌ سرسبز و خرم البرز و از البرز بارانی بگیر تا دامنه‌های آکنده از شعر و شعور و موسیقی زاگرس و از زاگرس سرافراز بگیر تا امواج کف به دهان آورده‌ دریای فارس که خود دریایی خروشانند از راز و رمز‌های آیینی چون آیین زار و نخلستان‌هایی که با هویت انسانی‌شان با نفر شماره می‌شوند و از سر می‌میرند، حتی اگر ریشه‌هاشان در آب و سیراب باشد. طیاب یک نگاه عاشقانه بود به خاک و خِرَد و فرهنگی قومی که قدمت تمدن‌شان هزاره‌ها را درمی‌نوردد. چنین است که در ایران سرزمین ادیان (1349) فرهنگ را در مناسک دینی مردم سرزمینش می‌جوید، در مجموعه‌ معماری‌هایش (1355-1348) فرهنگ و معماری ایرانی را زیر ذره‌بین می‌گذارد و این‌که چگونه فرم و سبک خشت و خاک تجلی یافته در یک بنا، به زیبایی می‌گراید، اجزا و عوامل این زیبایی‌ها کدام‌اند و چگونه یک بنای معماری، رفتار انسان و زندگی او را دست‌خوش تغییر و دگرگونی قرار می‌دهد؛ و این تغییر‌ها با چه دوره‌هایی از یک‌دیگر متمایز شده است. به یاد بیاورید فیلم‌هایی چون معماری دوران سلجوقی (1354)، معماری دوران ایلخانی (1354)، معماری دوران تیموری (1354) و… پیدایش خط گام مهمی در ثبت فرهنگ شفاهی تلقی می‌شود؛ در ثبت و تفسیر باورها، آیین‌ها و مناسبت‌های قومی. پس اگر فرهنگ‌اندیشی پیشه کرده‌ای، از پرداختن به آن گریزی نمی‌توانی داشت؛ و چنین است که طیاب سیر خط در ایران (1349) را می‌سازد. آیین‌ها و مناسکی که به قصد تشرف ابداع شده‌اند، خود در ساختار فرهنگی یک قوم یا ملت، جایگاه وزینی دارند. پس نبایست به تغافل گرفت‌شان و به غفلت از کنارشان گذشت؛ چنین است که مناسک پیر چک‌چک زرتشتیان از یک سو و تعزیه واقعه‌ کربلا از دیگر سو در فیلم‌های طیاب موضوع می‌شوند یا به شیوه‌ای عبوری حتی مورد بازنمایی که نه مورد بازآفرینی قرار می‌گیرند: وانگه روان جهان گله کرد (1372) و همراه باد در دل تنهایی کویر (1377) نماد و نمونه‌ای از این دغدغه محسوب می‌شوند. ایران‌زمین در عین پیوستگی پاره پاره نیز هست؛ و هر پاره را چون گل‌های مختلفِ یک گلستان، عطر و شمیمی از فرهنگی خاص باید دید. پس پرداختن به آن برای طیاب دغدغه‌مند فرهنگ و تمدن ایران، ضرورت شده و به آن می‌پردازد؛ و چنین است که شهرها به قاب مستندهای طیاب راه می‌یابند خوزستان (1343)، دزفول، شوشتر (1344)، جزیره قشم (1346)، آبادان (1350)، خراسان (1356) و … با این نگاه که در این جغرافیا، انسان ایرانی چگونه می‌زید، چگونه می‌اندیشد و چگونه خویش را با طبیعت گاه بسیار داغ و خالی از سبزینه کویر و خوزستان تفتیده هم‌ساز ساخته در آن و با آن به تعادل می‌رسد. ایران‌زمین چون صدف، طی قرن‌ها و هزاره‌ها فرهیختگانی چو مروارید پروریده و از دل خود بیرون داده است. اگر پای فرهنگ در میان باشد مروت نیست که از یاد و نام‌شان به تعظیم و تکریم یاد نشود که گفته‌اند با گرامی‌داشت و تجلیل یاد و نام بزرگان است که سنت بزرگی از یک نسل به نسلی دیگر منتقل می‌شود و چنین است که طیاب با چشم‌داشتی به گونه‌ مستند شخصیت‌نگار، یاد و نام بزرگانی چون «استاد علی اکبر صنعتی» نقاش و مجسمه‌ساز بزرگ و فقید ایرانی را گرامی می‌دارد. در فیلم پروازی دور بر بال‌های خیال (1386). آن‌چه بر اهمیت فیلم‌های طیاب می‌افزاید پژوهش ژرف‌نگر این آثار است که با نکته‌سنجی‌های تحلیلی و تیزبینی‌های پژوهشی به یک سطح بسنده نکرده و حقیقت پنهان در لایه‌های مختلف و متعدد موضوع را مورد بررسی و تدقیق قرار می‌دهد.
نکاتی که مورد اشاره قرار گرفت نکاتی محتوایی بودند؛ گویای ژرفای پژوهش و استحکامِ استدلال و قوت تحلیل آن، ولی بیان زیبایی‌شناختی و سینمایی چه می‌شود؟ اگر این دانشِ فراچنگ آمده به بیانی صیقل‌نایافته و زمخت یا الکن ارائه می‌شد که تأثیری نمی‌داشت؛ منتقل نمی‌شد و طبعاً ارزشی کسب نمی‌کرد. چنین است که به موازات دغدغه‌ محتوایی و وجه بلاغی اثر، طیاب از امور حسی و زیبایی‌شناختی فیلم نیز غافل نمی‌ماند. او بی‌آن‌که تا آن زمان فیلم معروف پاسیفیک 231 ژان میتری را دیده باشد، بدیل دقیقی از آن را می‌سازد به این نیت که نحوه تبدیل ریتم شنیداری به دیداری را در تدوین یک فیلم مورد مطالعه و آموزش قرار دهد که به تشخیص و گزینش یونسکو بازتابی جهانی می‌یابد؛ یا در نخستین فیلم کوتاهی که در ایران با نام سفال یا «سرامیک» (1342) می‌سازد به گونه‌ای خلاق و با کاربرد تدوینی ریتمیک، نقوش روی سفالینه‌های دوره‌های مختلف تاریخ تمدن ایران را به حرکت درمی‌آورد. در بناهای صفوی (1354) که به معماری دوره صفوی می‌پردازد با استفاده از تکنیک مستند بازسازی، سواران قزلباش را به عبور از پلکانی مدور وامی‌دارد تا از این رهگذر، به گونه‌ای زیبا، مقیاسی از اندازه و گنجایش عبوری آن ارائه داده باشد؛ چرا که تناسب در معماری مهم است و رعایت نسبت‌ها یک اصل شمرده می‌شود؛ یا در مسجد جامع اصفهان (1348) بی هیچ توضیحی، گردش‌گری خیالی را برابر معماری و کاشی‌کاری‌ مسجد جامع اصفهان به گذر وامی‌دارد تا از سحر زیبایی این بنا بگوید که بر جان و قلب این بیننده‌ مسحور چنگ انداخته. دریغ از کلامی به توضیح که در مثل تاریخ بنا چنین بوده است و این گل‌دسته چنان، یا آن بشن(فضای زیر گنبد، دیوار زیر گنبد) فلان است و این بینه(رختکن حمام) بهمان و بسیار موارد دیگر از این دست که از ذوق و خلاقیت او در پالودگی بیان هنری آثارش حکایت دارد. بی‌تردید منوچهر طیاب مادام که میراث ارجمندش بارها و بارها به ضرورت، مورد درک و دید قرار می‌گیرد زنده است و در تک‌تک پلان‌های ارزشمندی که برای ما به یادگار گذاشته نفس می‌کشد و ضربان قلبش در ضرباهنگ ریتم تدوینی فیلم‌هایش گوش جان ما را می‌نوازد. روانش شاد و یاد و خاطره‌اش گرامی باد.

آخرین مقالات منتشر شده

اخبار سینمای ایران

سینما در مشاغل گروه ۲ با مذاکرات و پیگیری‌های حسین انتظامی رییس سازمان سینمایی و سمعی و بصری با ستاد ملی مبارزه با کرونا، شغل سینما از مشاغل گروه ۳

ادامه مقاله »

شاید اتاق گاز هدایت به ما رسید

احمد بهرامی که با فیلم پناه، نامزد دریافت جایزه ویژه جشنواره مدیترانه‌ای کن شده بود با دشت خاموش توانست عنوان بهترین فیلم را در بخش افق‌های هفتادوهفتمین دوره جشنواره بین‌المللی

ادامه مقاله »

کلاسیکهای مرمت شده

“ایتالو کالوینو” نویسندۀ ایتالیایی کتابی دارد با عنوان «چرا باید کلاسیک‌ها را خواند». در این کتاب او به مهم‌ترین آثار ادبی کلاسیک جهان اشاره می‌کند و در آن فصلی را

ادامه مقاله »

دارودسته بوشهری

عبدی‌پور که پیش‌ترها در تنهای تنهای تنها، پاپ و تیک‌آف، به سراغ داستان‌های مردم جنوب کشور رفته بود، در میجر، به سراغ گنگسترهای بوشهری می‌رود که در تقابل با بارخوس‌ها

ادامه مقاله »

پدر؛ اولین فیلم زلر

خاطرات در آیینه زمان   نقدی بر فیلم پدر ساخته فلوریان زلر موسیقی هِنری پرسل هم‌زمان با نمایان شدن نام کارگردان فیلم « فلوریان زلر» در تیتراژ آغاز می‌شود. دوربین

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist