هفت نکته درباب هفتاد و پنج سال اول بهمن فرمان آرا

یک. هر متن و نوشته‌ای دارای وجدانی معذب در کالبدی منجمد است؛ به خصوص وقتی در حوزه عمومی قرار می‌گیرد. زیرا وجود آن امکان انتشار یافتن آن، از قبل به معنای نوشته‌های دیگر است. نوشته‌های آرمانی و رادیکال که با آن‌ها کلنجار می رویم که باشند یا نباشند. این منش خود به خود درباب خاطره نگاری و اتوبیوگرافی حاکم می‌شود. فرد برای آن‌که گوشه‌ها و زاویه‌های زندگی خود را آشکار کند خویش را در موقعیتی قرار می‌دهد تا بتواند معنا و فهم‌اش را از زندگی، خطرات و پیامدهای آن به نگارش درآورد. او سراسر زندگی خود را با تمامی خوشی‌ها و رنج‌های آن در چند صفحه قرار می‌دهد تا دیگران از پایین‌ترین نقطه بتوانند بالاترین نقطه‌ای که او قرار داده‌است را خوانش و تجربه کنند. در کتاب «هفتاد و پنج سال اول به روایت بهمن فرمان آرا» با چنین تکیه‌گاهی رو به رو هستیم. او توانسته تجربیات و خاطرات خود را از هفتاد و پنج سالی که گذرانده در صفحاتی در اختیار مخاطبان قرار دهد تا آن‌ها درکی از او بیابند. به تعبیر آندره برتون که می گوید: «توقع نداشته باشید همه آن‌چه را در این قلمرو آزموده‌ام برای‌تان بگویم. چیزهایی را می‌گویم که به یاد می‌آیند؛ چیزهایی که برای من اتفاق افتاده‌.اند».
دو. بهمن فرمان آرا که در سوم بهمن 1320 در تهران به دنیا آمد، اکنون برای ما کارگردانی معروف و شناخته شده‌است. او از جمله سینماگرانی است که توانسته با خوانش و دقت ویژه‌اش نسبت به سینما تجربه‌ای دیگرگون از آن را برای ما آشکار سازد. فرمان آرا با فیلم‌های «شازده احتجاب»، «خانه ای روی آب»، «بوی کافور عطر یاس»، «یک بوس کوچولو»، «خاک آشنا»، «دلم می‌خواهد»، «حکایت دریا» برای ما شناخته شده‌است. او اکنون در مقام کارگردانی ایرانی که از خود چهره‌ای ویژه با تاملاتی تکین به خویش که تکیه به تاریخ و فرهنگ و سرزمین خود دارد، معرفی می‌شود. نام و شهرت فرمان ارا از تاریخ سینمای این مرز و بوم حذف شدنی نیست. اگرچه بسیاری از فیلم نامه‌ها و دست نوشته‌هایش موردتوجه قرار نگرفت اما سرنوشت گونه دیگری رقم خورد. در کتاب «هفتاد و پنج سال اول به روایت بهمن فرمان آرا» اعترافات کارگردانی را می‌خوانیم که توانسته در ناملایمات و رنج‌ها و شادی‌های زندگی خود را حذف نکند و لحظه‌ای درنگ برای حذف شدن توسط دیگران نیز به خود راه ندهد.
سه. «هفتاد و پنج سال اول به روایت بهمن فرمان آرا» که به تازگی به اهتمام محسن آزرم، روزنامه‌نگار و منتقد سینمایی، منتشر شده زندگی او را در هفتاد و پنج پاره/روایت برای مخاطبان بازگو کرده‌است. این کتاب خواندنی ما را با جهانی از سرگذشت کارگردانی آشنا می‌کند که سال‌های بسیاری از عمر خود را صرف هنر و سینما کرده‌است. کتاب از دوران کودکی فرمان‌آرا آغاز می‌شود و با هفتاد و پنج سالگی او به اتمام می‌رسد و ما با سرنوشت فرمان آرا که خود بازگو‌کننده آن است رو به رو می‌شویم. کتاب حاضر از جهات متعددی جذاب است. چرا که اساسا تاریخ شفاهی بسیاری از کسانی که عمر خود را در این سرزمین به کار فرهنگی و هنری صرف کرده‌اند می‌تواند پازل‌ها و رویدادهای تاریخی را برای ما بازگو کند که شاید در گذشته چندان به آن توجه نداشته‌ایم. فرمان آرا در این کتاب تنها به خاطرات اکتفا نکرده او تجربیات بسیاری از گذشته خود را در اختیار مخاطب قرار داده که سینما و اساسا فیلم سازی با چه راه ها و کوره‌راه‌‌هایی مواجه است. او از این‌که چگونه به عالم سینما علاقمند شد و چگونه خانواده‌اش در این راه مانعی بر سر راهش ایجاد نکردند سخن می‌گوید.

چهار. گفته‌های فرمان آرا از قضا در دوره‌ای خاصی رخ نداده که آن‌ها را به محک آزمون گذاشت. او دوره‌های مختلف تاریخی را در این سرزمین در کالبد عالم سینما و نسبت خود با آن دوران بیاد آورده‌است. او از نقد خویش پرهیز می‌کند اگرچه در برخی از موارد به نافرجامی‌ها و ناروایی‌های زندگی اعتراف کرده است. چرا که او محصول تجربه‌ای است که به دوران سیاست و تاریخ خود پیوند خورده و توانسته در این میان خود را به حقیقت نزدیک‌تر کند تا هم ساختار حقیقت تجربه خود را آشکار سازد هم این‌که خوانندگان، منطق زیست او را در عالم سینما درک کنند. او در لابه لای تمامی این خاطرات از دورانی می‌گوید که سینمای ایران با سلیقه‌ها و آرمان‌ها و چالش‌های متعددی رو به رو بود. فرمان آرا از دورانی می‌گوید که فیلم نامه‌هایش یکی پس از دیگری رد می‌شدند. اما نباید از نظر دور داشت که موفقیت‌هایش کم از شکست‌هایش نبود. گویی فرمان ارا می خواهد زیست جهان خود را با عالم سینما پیوند زند و مخاطب تجربه ای بی‌واسطه از او بیابند. اگرچه باید در لابه لای کلمات به خوبی فهمید که افسردگی و ملالی که که شکست‌هایش برای او به ارمغان آورده توانسته واقعیات بی واسطه‌ای را به ما نشان دهد که بفهمیم و بدانیم که سیر و حرکت در عالم هنر در این مرز و بوم نه تنها پیچیدگی های عجیب دارد بلکه ساختاری متکی بر سیاست است که تا وقتی آن را درنیابی متوجه نیستی که در برهوتی یا باغ.
پنج. اگرچیزی فقط یک‌بار رخ دهد هیچ دلیلی ندارد که باز هم رخ دهد. ولی اگر چیزی دوبار اتفاق بیافتد احتمال آن هست که باز هم تکرار شود. این منطق در جهان امروزه که سراسر کالایی شده چنان حکم‌فرماست که می‌تواند چندین و چندبار رخ دهد. اما در عالم فرهنگ و هنر چنین اصلی ناکام می‌ماند. بسیاری از چهره‌ها و شخصیت‌‌هایی که فرمان آرا در این کتاب از آن‌ها یاد می‌کند از جمله کسانی هستند که یک‌بار ظهور کردند و درخشیدند و رفتند. آن‌ها مانند ستارگان دنباله‌داری بودند که فرمان آرا در آسمان خود آن‌ها را رصد کرد و در ساختار سینمایی خود آن‌ها را گنجاند. او از کسانی که طی این سال‌ها با آن‌ها دوست و رفیق بود از هوشنگ گلشیری و عباس کیارستمی، عباس گنجوی، ضیا موحد، ابوالحسن نجفی و بسیاری دیگر حرف می‌زند. اما سخن او فقط ذکر خاطره از آن‌ها نیست بلکه آن‌ها را در کالبد فرهنگ معاصر ایرانی می‌بیند که چگونه تاثیر گذار بودند و شاید این همان نکته‌ای باشد که خواننده باید آن را دربیابد.
شش. تاریخ شفاهی از آن دسته مواردی است که طی سال‌های اخیر به واسطه پای‌مردی کسانی باب شده که توانسته‌اند گفته‌ها و ناگفته‌های بسیاری از چهره‌های تاثیرگذار در عرصه‌های گوناگون را مکتوب کنند. آنان سیر شفاهی تا کتبی را به گونه‌ای پیمودند که ما اینک بتوانیم از میان واژگان آن‌ها نکته‌های پنهان را دربیابیم. اما نکته‌ای که می توان به آن توجه کرد این است که در نگارش تاریخ شفاهی معمولا افراد از گفتن و یا تشریح برخی از دوران‌ها و موقعیت‌ها و زمان‌ها پرهیز می‌کنند و یا از کنار آن با عجله می‌گذرند. آن‌ها این گزاره که واجد عنصری از بداهت و روشنی است را گاهی فراموش می‌کنند. ما در این کتاب اگرچه با نکات روشن متعددی رو به رو هستیم اما به طور مثال فرمان آرا چندان به دوران بعد از انقلاب و دوران جنگ اشاره‌ای ندارد. و یا هنگامی که ایران را ترک کرد به این نکته اشاره نمی‌کند که چرا مثلا در آمریکا که امکان ساخت فیلم به لحاظ تکنیکی فراهم بود فیلمی نساخت. او شاید در آن‌جا با بهترین بازیگران می توانست فیلمی در خور توجه بسازد. و یا این‌که فرمان آرا از مواجه خود با فیلم‌های دیگری که در ایران ساخته شدند چندان اشاره نمی کند. شاید برخی‌ها آن‌قدر شخصی‌اند که اصلا طرح‌شان نه تنها ضرورت ندارد بلکه می‌تواند موجبات بدخوانی از آن‌ها شود.
هفت. کتاب «هفتاد و پنج سال اول به روایت بهمن فرمان آرا» را می‌توان آرمان کارگردانی برشمرد که آرزوهایش مانند یک بوس کوچولو است. اما هر آن‌چه در این هفتاد و پنج سال گذشته حکایت دریاست که انتهایی ندارد. از کارگردان‌های متعددی مانند ابراهیم گلستان، بهرام بیضایی، داریوش مهرجویی، فرخ غفاری و حتی بازیگرانی مانند عزت الله انتظامی و سوسن تسلیمی و بسیاری افراد دیگر آثاری در قالب خاطرات و گفت و گو منتشر شده، اما باید توجه کرد که اغلب آن‌ها در محور سوانح زندگی‌شان قرار گرفته و کمتر تجربیات هنری آن‌ها چیزی شبیه کتاب سرکلاس با کیارستمی می‌شود. اگر کسی سراغ فرمان آرا می‌رود بی‌گمان برای او جهان سینمایی فرمان آرا مهم است و جایگاه خانوادگی و سفرها و قراردادها و …در درجه دوم قرار می‌گیرند. فرمان آرا در این کتاب می‌توانست مخاطبان را با عالم سینمای خود بیشتر آشنا کند چرا که هیچ چیز حقیرانه تر از حقیقتی نیست که همان‌گونه که اندیشیده‌شده بیان می‌شود. در چنین شرایطی کسی که متعهد به نوشتن این حقیقت است حتی از یک عکاس بد نیز کمتر است. حقیقت خواهان آن است که به ناگاه با ضربه ای شوکه شود و از فرورفتگی‌اش در خویش به در‌آید. این آشکارگی همان منطق سینمایی فرمان آراست که ما از چنین کتابی سراغ داریم که جرعه‌هایی نوشیدیم در کنار دریا رها شدیم.

آخرین مقالات منتشر شده

نقد سینمای جهان

کوچ‌نشین/ کلویی ژائو محمد زرینه معدود فیلم‌های تولید شده در این سال‌ها می‌تواند تداعی کننده احساسات غریب و خفته در آدم باشد. کوچ‌نشین به این دسته از فیلم‌ها تعلق دارد؛

ادامه مقاله »

شاید اتاق گاز هدایت به ما رسید

احمد بهرامی که با فیلم پناه، نامزد دریافت جایزه ویژه جشنواره مدیترانه‌ای کن شده بود با دشت خاموش توانست عنوان بهترین فیلم را در بخش افق‌های هفتادوهفتمین دوره جشنواره بین‌المللی

ادامه مقاله »

کلاسیکهای مرمت شده

“ایتالو کالوینو” نویسندۀ ایتالیایی کتابی دارد با عنوان «چرا باید کلاسیک‌ها را خواند». در این کتاب او به مهم‌ترین آثار ادبی کلاسیک جهان اشاره می‌کند و در آن فصلی را

ادامه مقاله »

گفتگو با آزاده صمدی

آزاده صمدی از جمله بازیگرانی است که در بین مردم بسیار محبوب و مورد توجه است و نگاه به سابقه و کارنامه‌اش به ما می‌گوید که این محبوبیت و در

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist