بررسی اقتصاد دیجیتال 1399 در گفتگو با دکتر شهاب جوانمردی

کشور سال سختی را پشت سر گذاشت. اوج‌گیری ویروس کرونا و تعطیل یا نیمه‌تعطیل شدن برخی کسب‌وکارها، کاهش درآمد، بیکاری و سخت و پیچیده شدن فضای کار و تبادلات تجاری و صنعتی و شدت بخشیدن به این مشکلات با تداوم و تشدید تحریم‌ها، عرصه را بر فعالان در همه بخش‌های خدمات، صنعت و کشاورزی تنگ کرد. در این میان بهره‌گیری از قابلیت‎های اقتصاد دیجیتال و توسعه آن در کشور، بیش‌ازپیش نمایان شد. برای بررسی این موضوع و آنچه در سال 1399 بر سر اقتصاد دیجیتال در کشور گذشت با شهاب جوانمردی، نایب‌رئیس کمیسیون اقتصاد نوآوری و تحول دیجیتال اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران به گفت‌وگو نشستم که در ادامه می‌خوانید.


  • امسال جدا از وضعیتی که کشور با آن دست به گریبان بود، اقتصاد دیجیتال چه وضعیتی را پشت سر گذاشت؟

اقتصاد دیجیتال روایت‌ها و مدل‌های محاسباتی مختلفی دارد اما آنچه بیشتر به آن استناد می‌کنند در سه‌لایه‌ی قابل بیان است؛ لایه‌ی نخست که به زیرساخت‌های مخابراتی و نرم‌افزارهای پایه می‌پردازد. لایه‌ی دوم یا میانی که در آن اقتصاد اشتراکی بروز و ظهور دارد و مواردی ازجمله حمل‌ونقل، سفر و … تحت تأثیر قرار می‌گیرند و لایه‌ی سوم، اقتصاد است، جایی که بیشتر باید دیجیتالی شود و در اصطلاح انگلیسی آن دیجیتالایز اکونومی نامیده می‌شود.
در دنیا بین 3.5 تا 5 درصد تولید ناخالص داخلی را اقتصاد دیجیتال تشکیل می‌دهد که در ایران این عدد بین 4 تا 5 درصد برآورد می‌شود لذا با این آمار در مقایسه با متوسط دنیا عقب نیستیم. در لایه‌ی میانی هم وقتی در عمل محاسبه می‌شود در آنجا هم با متوسط دنیا که حدود 5 درصد است، تفاوت معناداری نداریم. اما فاصله اصلی ایران آنجا است که صنایع متقدم و سنتی‌تر کشور و آنجا که سهم عمده‌ای از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهند، هنوز دیجیتالی نشده‌اند.
در اقتصادهای پیشرفته تا 30 درصد اقتصادشان، دیجیتالی شده است و متوسط دنیا در این‌باره 15 درصد است ولی برای ایران حدود 5 درصد است. این فاصله 5 تا 15 درصدی متوسط جهانی که حدود 10 درصد تولید ناخالص داخلی است، رقمی بالغ‌بر 35 تا 40 میلیارد دلار ارزش بازاری است که جا دارد با دیجیتالی شدن اقتصاد حاصل شود و این ظرفیت خوبی است که شرکت‌های تکنولوژیک و فناوری اطلاعات و ارتباطات باید کار کنند و نقطه تمرکز اصلی روی آن بنا شود.

  • امسال شرایط چگونه بود؟

در سالی که گذشت ما هنوز بروز و ظهور جدی لایه بیرونی را نداشتیم. به عبارتی هنوز سرمایه‌گذاری در لایه‌ی نخست و میانی انجام می‌شود و باقیمانده است و کاربری‌ها در این دو لایه بالا رفته است. به‌عنوان نمونه سرمایه‌گذاری جدی روی 5G و پهنای باند انجام شده و کشور ضرورت تداوم سرمایه‌گذاری برای حفظ سهم از GDP را متوجه شده است اما هنوز صنایع بزرگ برای رقابت‌پذیری و بهره‌وری بیشتر و برای اینکه در زنجیره تأمین یا ارزش جهانی و یا رقابتی باقی بمانند، تلاش و حرکت جدی نکرده‌اند.
دیجیتالی شده در بخش‌هایی که اثرات آن در بیرون قابل‌مشاهده است؛ مثل صنعت بانکداری بیشتر از صنایع دیگر بوده ولی در صنعت سیمان، فولاد، لاستیک، لبنیات و کشاورزی این پیشرفت و دیجیتالی شدن را نداریم.

  • دلیل آن چیست؟ چرا در صنایع بزرگ این پیشرفت انجام نشده، آیا مقاومت این نوع صنایع بوده است یا زیرساخت‌ها در این‌گونه صنایع فراهم نشده است؟

ترکیبی از این عوامل است؛ تا زمانی که صنایع بزرگ کشور تهدید جدی برای بقا ندارند به دیجیتالی شدن فکر نمی‌کنند. به باور من همه صنایع کشور از یارانه انرژی برخوردارند بنابراین لزومی نمی‌بینند بهره‌ور باشند. عدم بهره‌وری آنها با یارانه انرژی، گاز ارزان و مازوت ارزان و رایگان جبران می‌شود و ازآنجاکه در کشور بازارهای متصل به بازارهای جهانی نداریم در عمل این عقب‌ماندگی را احساس نمی‌کنند. اما چنانچه پای رقبای خارجی به کشور باز شود و یا این صنایع بخواهند در عرصه بین‌المللی فعالیت کنند، قیمت انرژی هم واقعی می‌شود و آن زمان این ناکارآمدی‌ها بروز و ظهور می‌کند.

  • چرا صبر می‌کنیم تا این اتفاق بیفتد و به‌اجبار می‌رسیم؟

تا زمانی که بخش عمده‌ای از تجارت و کسب‌وکارها، حاکمیتی و دولتی هستند این ناکارآمدی‌ها وجود دارد. اصولاً در کسب‌وکاری که به حاکمیت و دولت وصل است کسی بابت انجام نشدن کاری، تنبیه نمی‌شود و رقابت در آن معنا ندارد. برای همین چرا مدیر باید ریسک کند که پس از آن هم پاسخگوی دستگاه‌های نظارتی باشد و درنهایت هم توبیخ شود.

  • به‌هرحال در حوزه اقتصاد دیجیتال و فناوری اطلاعات بالغ‌بر 38 سند تدوین و ابلاغ شده است. آیا بخش دولتی خود را ملزم نمی‌داند به‌عنوان بخش حاکمیت و سیاستگذار در این زمینه تسهیلگر هم باشد؟

شما می‌دانید اکنون خط فرمان این حوزه در کشور، کجاست؟ شورای عالی فضای مجازی، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، شورای عالی فناوری اطلاعات، شورای عالی اطلاع‌رسانی، شورای عالی انقلاب فرهنگی، سازمان صدا و سیما و … هستند. این تعداد نهاد ذی‌نفع و ذی‌نفوذ در این حوزه وجود دارد که تعدد آنها تداخل ایجاد می‌کند و تضاد منافع هم دارند. در هیچ یک از این جاها، خط فرمان را به درستی نمی‌بینید. سازمان فناوری اطلاعات به‌عنوان سازمانی که مسئول راهبری پروژه‌های اصلی ICT کشور است و دیگر سازمان‌های مسئول تا چه اندازه خود را ملزم به پاسخگویی می‌دانند؟

  • پس نیازمند یک سازمان واحد و تصمیم‌گیر در این حوزه هستیم.

بله یک سازمان واحدی که ارشدیت و قدرت عمل داشته باشد.

  • پیشنهاد یا راهکار شما در این باره چیست؟

به نظر من وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات باید منحل شود. این وزارتخانه یک تعداد فعالیت‌های رگولاتوری دارد که باید به سازمان رگولاتور واگذار شود. یک‌بخشی از فعالیت‌های آن هم زیرساختی است که می‌شود وزارتخانه‌ای با همین عنوان ایجاد کرد و همه‌ی مسائل زیرساختی را به آن سپرد. در نهایت باید یک نهاد بالادستی زیرمجموعه رئیس‌جمهوری یا معاون اول رئیس‌جمهور ایجاد شود که امور راهبردی فناوری اطلاعات را زیر نظر داشته باشد و آن را در اختیار همه دستگاه‌ها قرار دهد.

  • اگر بخواهیم یک الگوبرداری مناسب در این باره داشته باشیم، کشور کره جنوبی نمونه خوبی است. به دلیل این‌که یک مرکز واحد برای IT و ICT این کشور تصمیم می‌گیرد.

بله در مالزی هم همین‌طور است.

  • توانمندی بخش خصوصی در این حوزه چگونه است و در کدام بخش‌ها می‌تواند به طور مستقیم ورود کند؟

در حوزه ICT دولت نباید دخالت کند مگر برای رگولاتوری و قانون‌گذاری. یعنی این حوزه از حیث دانش و توانمندی سرمایه‌های انسانی، تکنولوژی و تجربه، بلوغ نسبی شرکت‌های حاضر در این حوزه و جذابیت‌های لازم برای سرمایه‌گذاری، شرایطی دارد که اگر به صنف و صنعت خود واگذار شد و سنگ‌ها از جلو پایشان برداشته و بند از پاهایشان باز شد به‌این‌ترتیب هم سرمایه‌گذاری انجام می‌شود و هم توسعه بیش از این که است روی می‌دهد. اکنون هم این صنعت و بازیگران آن حرکت‌هایشان در کشور شناخته شده و چشمگیر است و اگر حکمرانی خوب در این حوزه اتفاق بیفتد خیلی بیشتر و بهتر توسعه پیدا خواهد کرد.

  • درباره مزایایی که اقتصاد دیجیتال دارد در سال 1400 به جز صنعت بانکداری کدام صنایع دیگر می‌توانند در این حوزه جهش داشته باشند؟

همه صنایع به نسبت ابعاد خود دارای این ظرفیت هستند اما طبق مطالعاتی که در دنیا انجام شده است، صنعت رسانه، خرده‌فروشی، بانک و بیمه و خودروسازی جزء بهترین‌های این حوزه هستند.

  • اکنون ارزش اقتصاد دیجیتال در دنیا چه میزان است؟ در ایران چطور؟

در ایران حدود 5 تا 6 درصد تولید ناخالص داخلی سهم اقتصاد دیجیتال است. متوسط دنیا 15 درصد است که به‌این‌ترتیب بین یک دوم تا یک سوم متوسط دنیا در ایران محقق شده است.

  • باتوجه‌به امکانات و زیرساخت‌های موجود در کشور، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی باید به چند درصد برسد؟

چیزی از بقیه دنیا کم نداریم. یک‌بخشی از آن به قاعده گذاری و یک‌بخشی هم به تحریم‌ها برمی‌گردد. تحریم‌ها هم بیشتر شامل قیمت تمام شده بالاتر برای تجهیزات و دانش فنی و همچنین عدم ورود سرمایه‌گذاری خارجی به کشور است. به‌عنوان نمونه سرمایه‌گذاری «ام‌تی‌ان» در ایرانسل باعث تحول در فضای اپراتوری کشور شد، دانش اپراتوری و کیفیت بالا رفت، قیمت پایین آمد و دسترسی به شدت افزایش پیدا کرد و رقابت میان همراه اول و ایرانسل سبب شد در گستره جغرافیایی کشور، سرویس‌های ارتباطی فراهم شود. اما تحریم‌ها باعث شد تا موضوع سرمایه‌گذاری در کشور کُند شود.

  • مهم‌ترین مشکلات سر راه این بخش در سال 1399 از نظر شما چه بودند؟

دانشگاه‌های کشور کارآمدی لازم در عرضه خروجی‌های مناسب شرکت‌ها را نداشته‌اند یعنی هم سواد آکادمیک فارغ‌التحصیلان و هم آمادگی آنها برای جذب و حضورشان در بازار کسب‌وکار پایین است و لذا خروج سرمایه انسانی ارزشمند از کشور، اصلی‌ترین ماجرا است؛ مهاجرت در این صنف زیاد بود و خیلی از استعدادهای خوب از کشور رفتند.
دوم، قوانین و مقررات و ناامنی‌ای است که برای فعالان فعلی و علاقه‌مندان به سرمایه‌گذاری در این حوزه ایجاد می‌شود. سوم، عدم ثبات نرخ ارز و تورم بالا در بخش‌های سخت‌افزاری، زیرساختی و شبکه مخابرات است. چهارم، عدم دسترسی راحت به منابع تکنولوژی است که به دلیل تحریم‌ها سخت‌تر شده و گاهی امکان دسترسی به آنها وجود ندارد.
نکته دیگر هم به تفکر برمی‎گردد. اکنون فناوری اطلاعات و ارتباطات از نگاه ابزاری، صنایع، بنگاه‌ها، دولت و … خارج شده و هدایتگر و افق‌گشا است. اما در ایران هنوز برای نرم‌افزار و مغزافزار ارزشی قائل نمی‌شوند و در قراردادهای مربوط به نرم‌افزار، نوسانات قیمت را نمی‌پذیرند و برای این‌گونه تولیدات، مالکیت معنوی و دانش فنی محصول را در نظر نمی‌گیرند.

  • اولویت‌های اقتصاد دیجیتال در سال 1400 چیست؟ نیاز به سرمایه‌گذاری بیشتر داریم؟

به شدت به سرمایه‌گذاری نیاز است چون ICT فونداسیون خیلی از کسب‌وکارها است و به‌تدریج تقاضاهای جدید، کاربران جدید به این حوزه اضافه می‌کند و اگر سرمایه‌گذاری در این حوزه کافی نباشد به‌مانند ساختمانی است که پِی آن را موریانه از بین می‌برد. پس برای حفظ و توسعه خدمات موجود به سرمایه‌گذاری نیاز داریم.
اما موضوع دومی که به شدت باید به آن توجه کرد این است که تغییرات جدی در فضای کسب‌وکار دنیا به‌واسطه ورود فناوری‌هایی مثل هوش مصنوعی، بلاک‌چین و دیجیتال تویین (Digital Twin) در حال روی دادن است و نیاز داریم تا سرمایه‌گذاری جدی در این بخش انجام شود.
اکنون یک پنجره فرصت 15 تا 20 ساله وجود دارد که می‌توانیم در آن روی موج فناوری سوار شویم و خدمات و محصولات متفاوتی را به بازارهای جهانی ارائه کنیم و اگر سرمایه‌گذاری در این باره انجام نشود، نیروی انسانی متخصص نداشته باشیم، رگولاتوری مناسب نباشد و بازارهای جهانی هم به رویمان باز نباشد حتی با برقراری ارتباطات بین‌المللی، این پنجره فرصت نیز بسته می‎شود.

  • این پنجره از چه زمان باز شده است؟

در کل دنیا از سال 2015 میلادی شروع شده و تا سال 2035 برقرار است.

  • آیا می‌توان گفت کرونا به‌عنوان یک کاتالیست عمل کرد و ضرورت توسعه اقتصاد دیجیتال در ایران و لزوم توجه و استفاده بیشتر از آن را سرعت بخشید؟

بله کاملاً با این دیدگاه موافقم که کرونا به‌عنوان یک کاتالیزور عمل کرد و سرعت تحول دیجیتالی در بنگاه‌ها را افزایش داد. هرچند کرونا دردسرهای زیادی را به وجود آورد اما سرعت گرفتن تحولات دیجیتالی در کشور را باید به فال نیک بگیریم و از این قطار پیاده نشویم.

  • و سخن پایانی؟

باتوجه‌به آنچه در ابتدا گفتم، صنایع کشور باید به سمت دیجیتالی شدن بروند برای اینکه بتوانند بقا داشته باشند و رقابتی بمانند. اما بخش زیادی از کار به دلیل عدم فرهنگ‌سازی، آموزش ناکافی و نبود مشاوران حاذق و خبره‌ای که درباره ضرورت و الزامات تحول دیجیتالی با صنایع مختلف به زبان خودشان حرف بزنند، انجام نشده است. در این میان دولت، بخش خصوصی و رسانه‌ها باید نقش جدی ایفا کنند برای اینکه شاهد تداوم و بقای نسل بعدی صنایعی باشیم که در کشور قدمت چند 10 ساله و بیش از صدساله دارند و دارایی‌های ملی هستند.

آخرین مقالات منتشر شده

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist