ادبیات فانتزی ایران از منظر ادبیات کودک و نوجوان

ادبیات كودك و نوجوان جهان، به شكل نوین خود و در دوران معاصر، فارغ از اینکه تعلیمی است یا سرگرم كننده، با «عاملیت كودك» به حیات خود ادامه می‌دهد و محصول یك انقلاب مبنایی در طرز تلقی نسبت به كودك و خواندنی‌های اوست. این اتفاق در غرب طی قرن نوزدهم رخ داد و در سراسر دنیا با تصویب كنوانسیون حقوق كودك تثبیت شد. امروزه ادبیات كودك به معنای عام و به شكل نوین خود، گذشته از آن‌كه با چه هدفی تولید می‌شود، ابتدا با «تعامل» كودك شكل می‌گیرد. عاملیت كه از آن به كنش‌مندی فعال كودك در مقام سوژه و ابژه نیز تعبیر می‌شود، در همه جا از جمله ایران، راه و بیراهه‌های فراوانی را پیموده است. در این مسیر آزمون و خطاهای بسیاری انجام گرفته و مقالات و کتاب‌های بسیاری در تببین و یا نقدِ نظریات و مطالعات این حوزه نوشته شده است. با این همه، ادبیات معاصر کودک در جهان، دست‌کم در یک مورد تفاهمی جهان شمول دارد؛ عاملیت كودك در ادبیات یا كودكِ سوژه‌ی فعال.
در ادبیات کودک معاصر ایران، تا پیش از دوران مشروطه، نشانی از «عاملیت» کودک در خواندنی‌های ویژه‌ی او نمی‌یابیم. در نظام آموزشی مکتبخانه‌ای، مکتب‌داران در کنار کتب دینی، کتاب‌هایی را نیز که آموزنده و پندآموز بودند به مکتب می‌بردند تا در «تربیت» کودکان از آنها بهره ببرند. از جمله‌ی آن کتاب‌ها می‌توان به نصاب‌ صبیان، قابوس‌نامه، جامع عباسی و گلستان و بوستان سعدی اشاره کرد. در همین دوره کم‌کم با ورود اندیشه‌های نوین و نیز توسعه‌ی چاپ سنگی، قصه‌های عامیانه به شکل کتاب منتشر می‌شوند و نخستین آثار با عبارت «برای اطفال» که گاه رو و گاه پشت جلد چاپ می‌شدند، به دست کودکان می‌رسند. میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله متخلص به نشاط، در کتاب گنجینه معتمد (۱۲۴۴ ه.ش) در فهرستی از کتاب‌های روز، به کتاب‌هایی چون حسین کرد، موش و گربه و دزد و قاضی اشاره می‌کند که در آن زمان به «بچه‌خوانی» مشهور بوده‌اند. (گنجینه معتمد؛ص ۳۰۴).
بچه‌خوانی‌ها را می‌توان به شهادت بزرگانی چون محمدجعفر محجوب، نخستین تلاش‌ها برای انتشار کتاب‌های «ویژة» کودکان در ادبیات کودک معاصر ایران نامید که از یکسو، به تدریج کتاب‌های غیرقابل درک برای کودکان را از روند آموزشی مکتبخانه خارج کردند و از سوی دیگر، راه را برای ورود موجی از ادبیات عامیانه، افسانه‌ها و قصه‌های مردمی از جمله آثاری چون امیرارسلان نامدار، بهرام و گلندام، هزار و یکشب و غیره گشودند.
دهه‌های ابتدایی قرن حاضر را می‌توان نقطه‌ی عطف تحول در ادبیات كودك ایران دانست؛ این تغییر در دو زمینه‌ی تلقی نسبت به خواندنی‌های كودكان و تولید خواندنی‌ها می‌توان بررسی كرد. ایجاد مراودات فرهنگی بیشتر با جوامع توسعه یافته‌ی غرب و بازگشت دانش‌آموختگان از دانشگاه‌ها و موسسات معتبر جهان به ایران، باعث شد تا تلقی پدیدآورندگان خواندنی‌ها كودك و نوجوان، تحت تأثیر دانش نوین، تغییر كرده و عاملیت و خواست كودك را بیشتر مد نظر قرار دهند. در همین راستا با تأسیس مدارس و به كارگیری شیوه‌های نوین آموزشی و با تلاش پژوهشگران فرهنگ عامه، روایت‌هایی از ادبیات شفاهی كه بخش عمده‌ای از ادبیات كودك را پوشش می‌داد، مكتوب شده و به عرصه‌ی خواندنی‌های كودك و نوجوان پیوست. از سوی دیگر پدیدآورندگان ادبیات كودك نیز توجه بیشتری به نیازهای روحی و خواست‌های كودكان نشان دادند و كتاب‌های مخصوص ایشان را با الگوبرداری از آثار خارجی تولید كردند. موج نخست ترجمه‌ی شاهكارهای ادبیات كودك جهان نیز در همین دوران شكل گرفت و آثار بسیاری از زبان‌های مختلف به فارسی ترجمه شدند. تولید و انتشار كتاب برای كودكان در دوران معاصر ایران را می‌توان به بخش‌های زیر تقسیم كرد:

1- نخستین موج ترجمه
دوره‌ی 20 ساله 1300 تا 1320 را می‌توان دوره‌ی رشد ترجمه در ایران به شمار آورد. در این سال‌ها ترجمه به شكل یك حرفه درآمد و برخی مترجمان آن را به عنوان كار اصلی خود برگزیدند. ترجمه دیگر مانند گذشته كاری حاشیه‌ای نبود كه دانش آموختگان اروپا دیده، از روی علاقه به یك موضوع ویژه به شكل اتفاقی انجام دهند، بلكه از جنبه‌ی چندی و چون نیز دگرگونی یافته بود. در این دوره به سبب توجه گسترده به فرهنگ و تمدن غرب شمار ترجمه‌ها نیز زیاد شد.
شیوه‌ی دسترسی به متن‌های اصلی برای ترجمه متفاوت بود .این متن‌ها بیشتر از سوی كسانی كه به خارج سفر می‌كردند فراهم می‌شدند . نهادهایی نیز بودند كه سفارش تهیه كتاب و مجله می‌گرفتند؛ به طور مثال كلوپ بین‌المللی ایران در سال 1304 برای اعضای خود،‌ كتاب و نشریه فراهم می‌كرد.( محمدی و قایینی،1382،ص521-520) در این سال‌ها چند داستان خارجی به فارسی برگردانده شد كه می‌توان به داستان‌های هانس كریستین آندرسن، شارل پرو و برادران گریم اشاره كرد كه علینقی وزیری، ‌روحی ارباب و مهری آهی ترجمه‌شان كردند. (همو،1381،ص230) در همین دوره شاهد نخستین ترجمه‌ی رمان‌های كلاسیك قرن هیجدهم و نوزدهم و شروع ترجمه مطالب كودكان در مطبوعات هستیم، در سال 1317 مجله نونهالان اولین اثر ترجمه شده را به چاپ رسانید. (حجازی،1381،ص184)
در این دوره شاعران مطرحی چون ایرج میرزا، حاجی میرزا یحیی دولت‌آبادی، نیما یوشیج، مهدی قلی‌خان هدایت، محمد تقی ملك‌الشعرای بهار و عباس یمینی شریف برای كودكان آثاری (اغلب منظوم) به یادگار گذاشتند. گل سرسبد این دوران شاید جبار عسكرزاده (باغچه‌بان) باشد كه نقش بسیار پررنگی در ایجاد ادبیات كودك مدرن ایران به ویژه برای كودكان با نیازهای خاص داشت.

2- سال‌های شكوفایی نشریات
در دهه‌ی 30 نشریات سهم عمده‌ای در انتشار ترجمه و آثار ویژه‌ی كودكان دارند ؛ روند ترجمه از مطبوعات خارجی شتاب می‌گیرد و بنگاه های ترجمه یكی پس از دیگری فعالیت خود را آغاز می‌كنند. انتشار مجله‌ی «سپیده فردا» كه افزون بر آشنا كردن مربیان و آموزگاران با اصول شیوه‌های نوین آموزشی و تربیتی، به ادبیات كودك نیز می‌پرداخت یكی از نقاط روشن این دوران است. این مجله كمتر از ده سال بعد، نخستین فهرست كتاب‌های مناسب كودكان و نوجوانان ایران را منتشر كرد. در این سال‌ها جریان ترجمه شتاب بیشتری گرفت و با ورود آسان و بدون محدودیت مطبوعات خارجی و آغاز به كار بنگاههای نشر خارجی در ایران، ‌هر سال ساز و برگ بیشتری برای ترجمه فراهم شد. می‌توان گفت كه ادبیات جدید كودكان ایران از سه دیدگاه وامدار جنبش ترجمه است :
الف- ترجمه‌های دوره‌ی مشروطه مهمترین عامل ساده شدن زبان فارسی نوشتاری بودند كه در جای خود به پیدایش ادبیات جدید كودكان یاری رساند.
ب-‌ ترجمه‌ی اندیشه‌ها و باورهای روان شناسی و آموزش و پرورش كودك، زمینه توجه به شخصیت كودك را در مقام موجودی مستقل از بزرگسالی و با ویژگی‌های روانی خود فراهم كرد و این پیش‌درآمدِ پیدایش ادبیات جدید كودكان بود.
ج- ترجمه‌هایی كه نخست در شمار اندك و برخی با مخاطب همگانی و در دوره‌های بعد با مخاطب كودك از آثار نوشته شده برای كودكان غربی انجام گرفت، ادبیات كودكان ایران را غنا بخشید و باعث رشد كیفی آثار گردید. (محمدی ،قایینی،1382،ص521-523)
وجود دو ناشر بزرگ فرانكلین و بنگاه ترجمه و نشر كتاب در زمینه انتشارات كتابهای كودكان در دهه‌ی 30 از جنبه كمی و كیفی تحولی بزرگ در ادبیات ترجمه كودكان به وجود آورد. این دو از امكانات خوب و كارشناسان مجرب ایرانی برخوردار بودند و به همین دلیل توان به كارگیری مترجمان توانا،‌دسترسی به منابع خارجی معتبر و انتشار كتاب‌های با كیفیت را داشتند. شمارگان كتابهای كودكان فرانكلین بیشتر ازدو هزار نسخه بود .آثاری كه فرانكلین منتشر می‌كرد در مقایسه با ترجمه‌های دهه‌های گذشته روان بودند و در اصل اثر دستكاری نمی‌شد. كتاب‌ها دارای شناسنامه ،پیشگفتار نویسنده و مترجم بودند و خوانندگان با ویژگی‌های اثر و جایگاه آن در ادبیات جهان آشنا می‌شدند. بنگاه ترجمه و نشر كتاب از نخستین ناشران ایران به شمار می‌آید كه برای نشر كتاب كودك از مشاوره كارشناسان ادبیات كودكان سود می‌جست و كتاب‌ها را برای ترجمه، با نظر كارشناسان بر می‌گزید. لیلی آهی (ایمن)كارشناس ادبیات كودكان ار نخستین كسانی بود كه در جایگاه ویراستار ارشد و مشاور بخش كتاب های كودكان با این انتشارات همكاری داشت (همو،ص555).
پیش از سال 1322 زبان ترجمه فرانسه بود و بیشترین رمان‌هایی كه ترجمه می‌شدند از آثار نویسندگان فرانسوی بودند. حتی در دهه‌ی 30 نیز سهم داستان‌های فرانسوی در گستره‌ی ادبیات به ویژه ترجمه برای كودكان و نوجوانان بیشتر از داستان‌های دیگر كشورها بود. نزدیك به نیمی از كتاب‌های ترجمه از زبان فرانسوی را آثار ژول ورن تشكیل می‌دادند. آثار كنتس دو سگور، هكتور مالو، آلفونس دوده و گی دوموپاسان در رده‌های بعدی قرار داشتند. نویسندگانی مانند كنتس دوسگور و گی دوموپاسان نویسنده كودك نبودند ولی چون در آن زمان آثار منحصر به كودكان موجود نبود، مورد استقبال كودكان قرار گرفت . در این دوره علاوه بر ناشران مستقل خصوصی، ‌بنگاه ترجمه و نشر كتاب كه یكی از دو مؤسسه‌ی بزرگ نشر كتاب‌های كودكان به شمار می‌رفت، كتاب‌هایی از منابع فرانسوی منتشر كرد. این كتاب‌ها همانند دیگر كتاب‌های این بنگاه ،بیشتر چكیده آثار شناخته شده ادبیات بزرگسالان و نیز كودكان و نوجوانان از جمله آثار ژول ورن بودند.
هشتادروز دور دنیا ترجمه حبیب الله صحیحی(1336)،‌مسافرت به مركز زمین ترجمه فریدون وهمن (1338) و بیست هزار فرسنگ زیر دریا اردشیر نیكپور (1336) از دیگر كتاب‌های بنگاه ترجمه و نشر كتاب در این دوره بودند. بررسی آماری كتاب‌های كودكان ترجمه شده در این دوره نشان می‌دهد كه بیشترین شمار ترجمه‌های از ادبیات فرانسه ،‌انگلستان و امریكا بوده‌اند. (همو،ص609-611).

آخرین مقالات منتشر شده

داستان بابالنگ دراز شب

گفته شده است زمانی که او یک بچه‌ی کوچک بود، در پایان یک شب تابستانی که در تخت‌خوابش خواب بود، عنکبوتی داخل گوشش خزید، شبکه‌ی پیچ‌درپیچ کانال‌ها را پیمود، به

ادامه مقاله »

بهترین کتابهای فانتزی سال 2020

وبسایت گودریدز، بزرگ‌ترین سایت معرفی، نقد، و بررسی کتاب هر سال فهرستی از نامزد‌های بهترین کتاب‌های سال را در ژانر‌های مختلف منتشر می‌کند. این کتاب‌ها با رأی و نظر کاربران

ادامه مقاله »

داستان یک آغاز تازه

سارا دان، یک معلم سی و پنج ساله، در حالی که دکتر وضعیتش را توضیح می‌داد، روی تخت معاینه نشسته بود. «سارا، من می‌دونم چرا در چند وقت اخیر این‌قدر

ادامه مقاله »

ورود / عضویت