در میراث فرهنگی بشر، اسطوره‌ها و افسانه‌ها قدمتی دوچندان دارند. این روایات، مستقیم و یا غیرمستقیم، برای پاسخگویی به سؤالات ازلی-ابدی بشر (سؤالاتی از این دست كه از كجا آمده‌ایم و مقصود از آفرینش انسان چه بوده) پدید آمده‌اند. پاسخ‌های خلق شده برای ایم پرسش‌ها، بیشتر در قالب روایات و شرح اعمال و رفتار اساطیر و موجودات پری‌وار و به شكل افسانه‌های پریان، پا به زندگی بشر گذاشته‌اند.
بنا بر دیدگاهی، افسانه‌ها، پاسخ جمعی یك قوم به پرسشی هستند. از دعوای هواداران كاسیرر و استروس مبنی بر اینكه خلق اسطوره،‌ محصول یك ذهن پیش منطقی (pre-logical) است یا نه كه بگذریم، به این واقعیت می‌رسیم كه افسانه‌ها در زمان ما لااقل همچنان خاصیت سرگرم كنندگی خویش را دارند و از آنجا كه ذهن بشر از دو جنبه‌ی ادراكی و عاطفی تركیب شده است، تا روزی كه عواطف بر طبع بشر حكم‌فرماست، آدمی از گفتن و شنیدن افسانه لذت می‌برد.
اما جدای از این ویژگی، بازآفرینی اساطیر و افسانه‌ها، همچنان راهی برای پاسخ به پرسش‌های بی‌جواب انسان، و رهایی او از بیم‌ها و رنج‌هایش شناخته می‌شود. بنابراین، بازآفرینی شخصیت‌های سحرآمیز متعلق به فرهنگ عامه در ادبیات داستانی و نمایشی می‌تواند هم جنبه‌ی سرگرم كننده داشته باشد و هم بر جامعه تأثیر بگذارد. ضمن اینكه بازآفرینی افسانه‌های کهن می‌تواند باورهای کهنه را با توجه به خاستگاه خود، تغییر داده و شکل جدیدی به آن‌ها بدهند.
ولادیمیر پراپ در كتاب ریخت‌شناسی قصه‌های پریان در توضیح قصه‌ی پریان می‌گوید:
«… قصه پریان با آزار و صدمه‌ای كه بر كسی وارد آمده است (مثلاً ربودن یا تبعید و اخراج كردن)، یا با اشتیاق به داشتن چیزی (پادشاهی پسرش را به جستجوی پری شاهرخ می‌فرستد) آغاز می‌شود، و با حركت قهرمان از خانه‌اش و روبه‌رو شدن با بخشنده، كه به او یك عامل و وسیله‌ی جادوئی می‌دهد تا او را در یافتن مقصودش یاری ‌كند، بسط و تكامل می‌یابد. سپس در جریان قصه، قهرمان با دشمن یا رقیبی نبرد می‌كند (مهمترین صورت در اینجا كشتن اژدها است)، باز می‌گردد و مورد تعقیب قرار می‌گیرد . بیشتر اوقات ساخت قصه پیچیده‌تر از این است، مثلاً وقتی قهرمان در راه بازگشتن به خانه‌ی خویش است، برادرانش او را در چاهی می‌افگنند. سپس وی فرار می‌كند، با مأموریت‌ها و كارهای شاق مورد آزمایش قرار می‌گیرد و سرانجام در مملكت خویش، یا سرزمین پدر دختر، پادشاه می‌شود و ازدواج می‌كند. این، هسته‌ی تركیبی بسیاری از طرح‌های قصه‌های پریان به صورت اجمالی است. »
این تعریف پراپ از شکل پریانه‌ها ممکن است این تلقی را تقویت کند که ادبیات فانتزی، کودکانه، به دور از واقعیت، صرفاً سرگرم‌کننده و خالی از مضامین ناب و فاقد ایجاد پرسشگری در خوانندگان آن است. که البته تصور خامدستانه و به دور از واقعیتی است چرا که کارکرد افسانه به روایت چنین سفر و ماجراهایی محدود نمی‌شود. ادبیات فانتزی چنانچه مبتنی بر تحقیق و پرسه در اساطیر و فرهنگ‌های گوناگون و بازتاب‌دهنده‌ی رخدادهای تاریخی و باورهای جمعی بشر باشد، بی‌شک می‌تواند به طور مستقل، هم رویدادهای مکرر و بیم و امیدهای انسان را بیان کرده و هم طیفی از پاسخ‌ها را در برابر پرسش‌های ازلی-ابدی او قرار دهد.
درست است که وجود عناصری چون اژدها و گنجینه یا جادو و شاهدخت ما را به یاد قصه‌های عامیانه و صرفاً سرگرم‌کننده‌ای می‌اندازد که بی‌هیچ پیرنگ و ساختاری منطقی روایت می‌شدند ولی این فرزند خلف، چیزی بیشتر از سهم اجداد خود در ادبیات جهان می‌خواهد.
ادبیات فانتزی طی دهه‌های اخیر علاوه بر گسترش اقسام خود و تنوع شکل‌ و ارائه، در انتقال مضامین روزمره و پرداختن به مصائب امروز بشر نیز گام‌های بزرگی برداشته است. جاه‌طلبی و سودایی که جنایت و خیانت مکبث را در نمایشنامه‌ی شکسپیر رقم می‌زند، در ارباب حلقه‌ها، آتش جنگ بر سر تصاحب حلقه‌هایی را می‌افروزد که سرنوشت جهان را تعیین می‌کند.
ادبیات فانتزی اگرچه شاید برای مخاطبان کلاسیک ادبیات، ظاهری ناموقر و کودکانه داشته باشد ولی در روزگار عجیب ما، می‌تواند بیش از هرگونه‌ی ادبی دیگری، راه برون‌رفت از وضع موجود را نشان دهد. تنها این‌بار مکبث جامه‌ی هابیتی فریب‌خورده پوشیده و جاه‌طلبی، در شمایل سائورون تجلی کرده است.

آخرین مقالات منتشر شده

داستان «کاف»

ظل آفتاب ظهر چهارشنبه باباعلی صَفَر به درخواستِ نعش جَنگو کنار حوض چوسه ایستاده بود و اطراف را نگاه می‌کرد. جَنگو سی سال بعد مرگش سه روز بود که از

ادامه مقاله »

تازه ها

نویسنده «هری‌پاتر» کتاب جدید منتشر می‌کند «جی. کی. رولینگ» خالق دنیای جادویی «هری‌پاتر» پاییز آینده دومین کتابش در ژانر کودک را همزمان در ۲۰ کشور جهان منتشر می‌کند. به گزارش

ادامه مقاله »

همزمانی داستانهای غیر هم سطح

‌‌ درباره‌ی نویسنده: علیرضا برازنده نژاد نویسنده و مترجم ادبی است و تاکنون کتاب‌های «سقوط طولانی»، «نشتی»، «طرح»، «ایچیگو ایچی» و «دختری که صورتش را جا گذاشت» از او منتشر

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist