آسباد‌ها‌ی نشتیفان؛ شاهکار مهندسی ایرانی

آسیاب‌ها‌ی بادی نشتیفان در استان خراسان رضوی، مشهور به آسباد، از بزرگ‌ترین مجموعه‌های خشت، گل و چوب تاریخ ایران و قدیمی‌ترین مجموعه‌ی آسباد‌های جهان است. نشتیفان در جنوب شرقی استان خراسان رضوی، در 21 کیلومتری شهرستان خواف واقع شده است. شهر نشتیفان، از جمله شهرهای قدیمی و باستانی استان خراسان رضوی است که جاذبه‌های گردشگری بسیاری را در خود جای داده است. یکی از این جاذبه‌های گردشگری، آسبادهای نشتیفان است که از مهم‌ترین سازه‌های مرتبط با موقعیت جغرافیایی و اقلیمی منطقه و وجود بادها‌ی 120 روزه بوده و همواره نقشی اساسی در معیشت مردم این دیار داشته است.
در مورد وجه تسمیه‌ی نشتیفان، این‌گونه ذکر شده است که نشتیفان ترکیبی است از دو کلمه‌ی «نش» که محلی شده‌ی «نیش»، کنایه از نیش عقرب است که به‌وفور در این منطقه یافت می‌شود و «تیفان» که در زبان محلی به‌معنی «توفان» یا همان بادهای موسمی است که در تمام ایام سال این منطقه را به لحاظ موقعیت جغرافیایی ممتاز کرده است. ظهور آسیاب‌های بادی که در زبان محلی «آسباد» گفته می‌شود، به‌دلیل باد‌های 120 روزه‌ی استان است که نه فقط در همان 120 روز، بلکه در تمام مدت سال، اثرات آن وجود دارد.

 

 

 

در روزگارانی که هیچ نیروی خاصی برای رفع نیاز‌های اولیه‌ی بشر وجود نداشت، انسان‌ها با مهار باد و استفاده از آن جهت آرد کردن گندم، نیازهای روزمره‌ی خود را تأمین می‌کردند. پیشینه‌ی ساخت آسیاب‌های بادی در ایران به دوره‌ی باستان می‌رسد؛ اما سابقه‌ی ساخت آسیاب‌های نشتیفان به دوره‌ی صفوی برمی‌گردد. این اثر تاریخی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و به‌دلیل ویژگی تاریخی و منحصر به فردی که دارد در انتظار ثبت در فهرست جهانی یونسکو قرار گرفته است.
در شهر نشتیفان، در حال حاضر، 34 آسباد وجود دارد که منظره‎ی زیبایی را خلق کرده است. مهم‌ترین آسباد شهر، مرمت و بازسازی شده و در حال حاضر 5 آسیاب فعال دارد و برای آسیاب کردن گندم از آن استفاده می‌شود. این آسبادها در کنار یکدیگر بر فراز تپه‌های شهر و مشرف به گورستانی باستانی قرار دارد که از حداکثر مقدار انرژی باد بهره‌ می‌بردند. سیستم طراحی و ساخت آسباد‌ها در عین سادگی، کارایی فوق‌العاده‌ای داشته و نیروها‌ی طبیعی را بدون صرف هزینه، به‌کار می‌گرفته و هیچ‌گونه آلودگی هم برای طبیعت ایجاد نمی‌کرده است. ساختار آسباد نشتیفان، معماری خاصی دارد و به آسیاب‌های بادی دیگر که به‌صورت چرخشی کار می‌کنند، شباهتی ندارد. بنای آسبادها از ساده‌ترین مصالح موجود، یعنی از خشت، گل و چوب ساخته شده و ساختمان آن از دو طبقه‌ی اصلی تشکیل شده است. طبقه‌ی همکف آسباد، یعنی سالن اصلی آن، محل قرار گرفتن سنگ بزرگ آسیاب است و کار اصلی آسیاب غلات، در آن‌جا انجام می‌شود. این طبقه را برخلاف جهت حرکت باد ساخته‌اند تا هنگام وزش باد، مشکلی برای ادامه‌ی فعالیت نداشته باشد. از این طبقه به‌عنوان انبار غلات استفاده می‌شود. پره‌های آسیاب نیز از چوب ساخته شده است و در قسمت فوقانی قرار دارند و سبک هستند تا به‌راحتی حرکت کرده و بتوانند سنگ بزرگ طبقه‌ی زیرین را به حرکت درآورند. نکته‌ی جالب در معماری آسباد‌‌ها، قرار گرفتن درب ورودی آسباد، پشت به باد است. آسباد‌های نشتیفان، پره‌های دایره‌ای ندارند و چرخش آنها به‌صورت دایره‌ای حول مركز خود نیست. آسباد‌های نشتیفان به شکل ایستاده ساخته شده و پره‌های آن به‌صورت عمودی حول محور استوانه‌ای شکل و چوبی بسیار ساده‌ای به طبقه‌ی زیرین و روی سنگ‌های آسیاب متصل می‌شود. در حفره‌ای که زیر سنگ‌ها وجود دارد، دستگاهی است خیلی قدیمی و ابتدایی که بر اساس کار اهرم می‌تواند به‌جای ترمز، سنگ‌ها را به‌هنگام لزوم از حرکت باز دارد. در آسبادهای نشتیفان یک کیسه‌ی ۱۵۰ کیلویی گندم در مخزن ریخته می‌شود و تا آرد شدن گندم نیازی نیست آسیابان، آسیاب بادی را کنترل کند و اگر باد بوزد آسیاب کارش را انجام می‌دهد. کار آسبادها را تنها نبودن وزش باد مختل می‌کند و هرچه باد بیشتر و تندتر بوزد، حرکت آسبادها نیز سریع‌تر انجام می‌شود. به‌منظور افزایش مقاومت و استحکام، آسبادها در کنار یکدیگر و متصل به‌هم ساخته می‌شدند. درگذشته، هرآسباد آسیابان مخصوص خود را داشت؛ اما امروز فقط یک نفر به‌عنوان آسیابان فعال در این مجموعه‌ی بزرگ باقی مانده است و این فرد، حاج علی‌محمد اعتباری است که به‌عنوان آخرین بازمانده‌ی دانش سنتی ساخت آسباد‌ها در خراسان رضوی در فهرست گنجینه‌های زنده‌ی بشری ثبت شده است.

بهترین زمان سفر به منطقه‌ی نشتیفان، به‌دلیل اقلیم گرم و خشک منطقه، اوایل پاییز تا ابتدای بهار است. این منطقه، دیاری کهن است و جاذبه‌های گردشگری بسیاری در خود دارد. برای اقامت در این منطقه می‌توان از اقامتگاه‌های بومگردی که توسط اهالی منطقه ایجاد شده، استفاده کرد. آسباد‌ها‌ی موجود در نشتیفان و دیگر آثار تاریخی، ظرفیت گردشگری را در این منطقه افزایش داده است و در حال حاضر، آسباد‌ها به‌عنوان یک اثر تاریخی و یکی از جاذبه‌های توریستی قابل بازدید است و سالانه تعداد زیادی از گردشگران داخلی و خارجی را به این منطقه جلب می‌کند.

آخرین مقالات منتشر شده

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist