حصیربافی؛ هنری از جنس طبیعت در ایران

حصیربافی، به محصولات بافته‌شده از الیاف گیاهی (سلولزی) به‌کمک دست و ابزار ساده‌ی دستی؛ زیر و رو کردن، بافتن و پیچاندن رشته‌های گیاهی در اشکال مختلف به‌صورت ساده و طرح دار گفته می‌شود. حصیربافی، هنری است که قدمت چندهزار ساله دارد. از محل پیدایش این هنر اطلاع دقیقی در دست نیست. باستان‌شناسان، آثاری از حصیر روی تکه‌های گچ مربوط به شش هزار سال قبل پیدا کرده‌اند. قدیمی‌ترین نمونه‌ی حصیربافی ایران مربوط به منطقه‌ی شهداد در استان کرمان است. حصیربافی از هنرهای بومی و ریشه‌دار ایرانی و یکی از قدیمی‌ترین صنایع دستی ایران است. صنایع دستی پُلی میان اقتصاد و فرهنگ هستند. این هنر بومی، به‌عنوان یک فعالیت اقتصادی می‌تواند زمینه‌ی اشتغال‌زایی فراوانی را ایجاد کند. پیشینه‌ی تاریخی این تولیدات در ایران نشان می‌دهد که از ضروریات زندگی انسان‌های کوچ‌رو قابلیت حمل‌و‌نقل و همچنین برپایی آسان سکونتگاه آن‌ها است که حصیر تمامی این ویژگی‌ها را دارد. از حصیربافی برای ساخت ظروف، سبد، زنبیل، زیرانداز، بادبزن،کلاه، فرش، پرده، صندوقچه و… بهره می‌گیرند که هرکدام کاربرد ویژه‌ای دارد. امروزه این محصولات به‌عنوان وسایل تزیینی و کاربردی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
حصیربافی، یکی از صنایع دستی و فعالیت‌های خانگی در بسیاری از مناطق از جمله: استان‌های سیستان و بلوچستان، خوزستان، کردستان، هرمزگان، بوشهر، خراسان، کرمان، یزد، فارس، مازندران، گیلان، آذربایجان شرقی و تهران به‌ویژه مناطق شمال و جنوب کشور به‌دلیل در دسترس بودن و ارزان بودن مواد اولیه است. این هنر در کشورهای دیگری از جمله آفریقا و جنوب شرق آسیا نیز رایج است. بافت حصیر با دست در مناطق مختلف ایران بسته به نوع مواد خام در دسترس با یکدیگر متفاوت است؛ به‌طور مثال، در جنوب ایران از الیاف نخل خرما و در شمال از ساقه‌های برنج و گندم استفاده می‌کنند. از سوی دیگر، نوع کاربرد لوازم تولیدی، بسته به نیاز اهالی آن منطقه از نظر شکل و اندازه تفاوت دارد. همچنین رنگ اشیا نیز بستگی به رنگ طبیعی مواد اولیه‌ی آن‌ها دارد؛ البته در مواردی برخی از رشته‌ها را رنگ‌آمیزی می‌کنند. برگ درختانی مانند نخل، برگ و ساقه‌ی انواع نی، تَرکه و شاخه‌های نازک درختانی مانند بید، ساقه‌ی گندم، برنج و امثال آن، نخ و انواع رنگ‌زاها می‌باشد.

ابزارهای مهم و وسایل حصیربافی شامل:

  • قیچی: قیچی تیز با لبه‌های باریک برای بریدن چوب‌ها
  • انواع چاقو: برای بریدن الیاف ضخیم
  • درفش: برای ایجاد سوراخ در تخته‌های سه‌لایی و قرار دادن ترکه‌های اضافی بین بافت‌ها استفاده می‌شود.
  • خط‌کش متری و نواری
  • چسب: برای محکم کردن و چسباندن تکه‌های اضافی چوب
  • گاز یا چراغ الکلی: جهت سوزاندن پُرزها

استفاده از مقوا برای بافت‌های چهارگوش؛ سوزن و ظرف آب (جهت خیس‌کردن رشته‌ها) می‌باشد. باتوجه به نوع ماده‌ی اولیه‌ی مصرفی و روش بافت یا تولید، برخی از این اشیا نام‌های خاص و محلی دارند، ولی اگر با دقت بیشتری بررسی کنیم، متوجه می‌شویم که همه‌ی این بافته‌ها حصیر نام دارد. انواع حصیربافی در ایران عبارت‌انداز: حصیربافی، بامبوبافی، مرواربافی، چیغ‌بافی، ترکه‌بافی، ارغوان‌بافی، بوریا‌بافی، چم‌بافی، پخل‌بافی، کپوربافی و…

حصیربافی: به دو صورت مشبک و پیچشی بافته می‌شود؛ در روش مشبک، هنگام بافتن رشته‌ها شبکه و روزنه‌هایی که نسبت منظم و هندسی در محصول ایجاد می‌کند (مانند انواع حصیر و بامبو). در شیوه‌ی بافت پیچشی یا مارپیچ، ابتدا رشته‌هایی به‌شکل طناب یا نوار بافته شده و سپس آن‌ها را به‌صورت مارپیچ کنار یکدیگر پیچیده و به هم متصل می‌کنند تا شیء نهایی حاصل شود. در تولید نوعی حصیر که بیشتر برای پرده استفاده می‌شود، تعدادی نی‌های باریک و نازک مرداب را به یک اندازه برش می‌زنند و در کنار یکدیگر به‌صورت موازی قرار می‌دهند، سپس به‌وسیله‌ی نخ در فواصل زمانی مشخص آن‌ها را به یکدیگر متصل می‌کنند. کناره‌های این حصیرها را معمولاً با پارچه‌ای نخی به‌صورت حاشیه‌ای سه تا پنج سانتی‌متری پوشانده و می‌دوزند.

بوریا‌بافی: مکان بافت استان‌های فارس، لرستان و خوزستان و مواد خام مورد استفاده از نوعی نی و علف اطراف تالاب‌ها، رودخانه‌ها و جویبارهاست که کوبیده و شکافته شده است.

چیغ‌بافی: چیغ‌بافی نیز در زیرمجموعه‌ی حصیربافی قرار می‌گیرد، با این تفاوت که در روند بافت، علاوه بر الیاف گیاهی، از نخ پشمی رنگ‌شده نیز برای ایجاد نقش و طرح‌های سنتی استفاده می‌شود. به‌دلیل شرایط خاصی اقلیمی و آب‌وهوایی، صنعت حصیربافی در استان سیستان و بلوچستان به یکی از صنایع دستی شاخص تبدیل شده است. حصیربافی در منطقه‌ی سیستان با گویش «اصیل‌بافی» و در منطقه‌ی بلوچستان «تگرد» تلفظ می‌شود و در نقاط دیگر استان به «بوریا بافی» و «پرده بافی» نیز شهرت دارد. اصیل از ساقه‌های نی و تگرد از برگ درختان خرمای وحشی منحنی‌دار بافته می‌شود. تگردبافی در استان‌های کرمان وهرمزگان نیز بافته می‌شود و مواد به‌کاررفته در بافت عبارت است از: برگ نخل وحشی یا نخل پا‌کوتاه که در زبان محلی داز یا پیش نامیده می‌شود.

کپور (کپو) بافی: کپوربافی از صنایع دستی استان خوزستان، بوشهر، هرمزگان، کرمان، یزد، اصفهان و خراسان است. «کپو» در لغت دزفولی به سر یا کله و اصطلاحاً هر شیء کروی یا چمباتمه‌زده گفته می‌شود. این هنر در دسته‌ی بافته‌های حصیری قرار می‌گیرد که با پیچیدن برگ خرما به دور نی‌هایی که «کِرتَک» نام دارد، به شکل فتیله‌ای بافته می‌شود. مواد خام به‌کاررفته شامل برگ و الیاف نخل خرما و همچنین گیاهان خودروی اطراف رودخانه‌ها و جویبارها می‌باشد.

مرواربافی: بافت اشیا و وسایل مختلف با استفاده از ساقه‌های تازه‌ی گیاهان یا ترکه‌ی یک یا دو ساله‌ی درخت مروار که نوعی درخت بید یا سرخ‌بید است. این هنر در بسیاری از نقاط گیلان، همدان، مازندران، خوزستان، کرج، قم و تهران رونق دارد.

ارغوان‌بافی: ارغوان‌بافی یا سبدبافی، هنری است که بیشتر در استان خراسان رضوی و کردستان رواج دارد و از ترکه و یا شاخه‌های درخت ارغوان و بید مشکی بافته می‌شود.

در اصفهان، حصیربافی در مناطق بیابانی و خشک مانند خور و بیابانک و نایین با استفاده از الیاف نخل خرما انجام می‌شود؛ ولی در شهرستان نجف‌آباد برای بافت سبدهای حصیری از ترکه‌های نرم درختان یک یا دو ساله استفاده می‌شود. سبدهای بافته شده، «لوده» نام دارد و کاربرد آن‌ها در حمل محصولات باغی و میوه است. در قصرشیرین برای حصیربافی از شاخه‌های جوان درخت خرما استفاده می‌شود که به آن «فَسیل» گفته می‌شود.

آخرین مقالات منتشر شده

فرشی از لاله

در نخستین روزهای کرونایی بهار یک‌هزار و سیصد و نود و نه، و به‌وقت توصیه‌های در خانه ماندن و رعایت فاصله‌های اجتماعی، تصاویری چشم‌نواز و وسوسه‌کننده از باغ وسیعی از

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist