سیچن دوچ، هنر دست بانوان خطه بلوچستان

سوزن‌دوزی از هنرهای زیبا و کاربردی بلوچستان است که با دوخت‌های سنتی دیگر مناطق ایران کاملاً فرق دارد؛ به آن «بلوچ‌دوزی» و «سیچن‌دوچ» نیز می‌گویند. می‌توان گفت سوزن‌دوزی با صنعت تولید ابریشم رابطه‌ای مستقیم دارد. این شیوه‌ی دوخت، از اوایل اسلام در میان قوم بلوچ رایج بوده و در دوره‌ی ایلخانی و به‌خصوص دوره‌های تیموری و صفوی به اوج خود رسیده است. این دوخت را باید در زمره‌ی یکی از اصیل‌ترین و جالب‌ترین صنایع دستی کشور به حساب آورد و یکی از ظریف‌ترین هنرهای دستی ایران دانست که در آن تمام یا قسمت اعظم پارچه از کوک و بخیه‌های رنگین پوشیده می‌شود. در زندگی ساده و دور از تجمل مردم بلوچ، مهم‌ترین وسیله‌ی تزیین لباس، همین هنر است که ریشه در سنن و زندگی قوم بلوچ دارد، عامیانه است و پیچیدگی و ابهامی ندارد. هر نقش، از ترکیب خط‌ها شکل می‌گیرد. خطوط هندسی، سه‌گوش، چهارگوش و خطوطی که با تلفیق یکدیگر چند ضلعی می‌شوند و با تداخل اشکال در یکدیگر، طرح‌های مختلفی را می‌سازند. پیراهن زنان بلوچ، با چهار قطعه از سوزن‌دوزی تزیین می‌شود، یک قطعه پیش‌سینه، دو قطعه سرآستین و قطعه‌ی دیگر در زیر پیش‌سینه به طور عمودی تا پایین پیراهن دوخته می‌شود و جیبی که در اصطلاح محلی به آن «کُرُمتان» یا «پَندول» می‌گویند. گاه قطعه‌ی عمودی زیر پیش‌سینه به‌کار نمی‌رود و فقط کنار جیب به‌طور عمودی با فاصله حاشیه‌دوزی می‌شود. در قطعات سوزن‌دوزی روی لباس، از طرح‌های هندسی و گاه غیر هندسی مانند انواع گل‌وبوته‌ها استفاده می‌شود. طرح‌های غیر هندسی برای تزیین پرده، پشتی، سفره، دستمال و… به‌کار می‌رود و به‌صورت قرینه دوخته می‌شود. در برخی از سوزن‌دوزی‌ها که برای آویختن به دیوار تهیه می‌شود، اسامی پیامبر (ص)، ائمه (ع) و یا اسماء خدا و جملات دینی به چشم می‌خورد. علاوه بر این، نوارهای سوزن‌دوزی به مصرف لبه‌ی چادر و روسری یا موارد دیگر می‌رسد.
طرح‌های سوزن‌دوزی در نقاط مختلف بلوچستان تفاوت‌هایی در نقش و رنگ با هم دارند؛ اما فصل مشترک آن‌ها، بهره‌گیری از نقوش هندسی و خطوط شکسته است. طرح‌ها، حاکی از آن است که در این نوع دوخت، کمتر از خطوط منحنی و دایره استفاده می‌شود. خاستگاه این نقش‌ها هم بیشتر عناصر طبیعی، زیورآلات، عناصر انتزاعی و باورهای قومی و مذهبی است.
وسایل مورد استفاده در سوزن‌دوزی عبارت‌اند از: سوزن، قیچی، انگشتانه، و گاه آیینه و پولک و منجوق. نخ در رنگ‌های مختلف و بیشتر تیره مورد استفاده قرار می‌گیرد. از رنگ به سه شکل در سوزن‌دوزی استفاده می‌شود:
یک رنگ (قهوه‌ای یا سیاه یا سفید)، دو رنگ (قهوه‌ای و قرمز)، هفت رنگ (قهوه‌ای، سبز، زرد، آبی، سفید و سیاه) که البته از شش رنگ استفاده می‌شود و به هفت رنگ معروف است.
ترکیب رنگ‌ها در سوزن‌دوزی اهمیت زیادی دارد و اگر رنگ‌ها جابه‌جا شوند، از قانون دوخت سرپیچی شده و زیبا به نظر نمی‌رسد. پارچه‌ای هم که روی آن سوزن‌دوزی می‌شود، باید دارای دو ویژگی عمده برای سهولت دوخت باشد؛ اول این‌که دارای تار و پودی مشخص باشد که به آن شش‌تاری می‌گویند و دوم این‌که این تار و پود، راست باشد و کج‌راه نداشته باشد.
به‌طور کلی، طرح‌های سوزن‌دوزی بلوچ در سه نوع قابل تفکیک هستند:
1- طرح‌های گل: مانند گل سحر، کل بنتاس، گل تک و گل شیدا. بیشترین و متنوع‌ترین نقش‌ها مربوط به این طرح‌ها هستند.
2- طرح‌های تاری: مانند سه‌تاری، چهارتاری، شش‌تاری الی ده‌تاری
3- طرح‌های چشم: مانند چشم سورمه، چشم ماهی، گور چشم (چشم سیاه) و چشم گوساله

نقوش را از لحاظ دیگری نیز به چندین شکل می‌توان تقسیم کرد:
1- نقش‌ها با توجه به پارچه‌ای که طرح روی آن دوخته می‌شود دو دسته‌اند:
– برخی طرح‌ها بر پارچه‌ی شش‌تاری که تار و پودهای مشخصی دارد، دوخته می‌شوند مثل: سراوانی دوچ، پرکار، جَوَک و…
– برخی طرح‌ها بر هر نوع پارچه‌ای قابل دوختن هستند.
2- با توجه به اولین محل یا شهری که دوخت از آن‌جا طراحی شده است، مثل کویته‌دوچ، سروانی‌دوچ و…
3- نقش‌هایی که به‌کمک مهر که به اصطلاح محلی به آن تپه می‌گویند، دوخته می‌شود؛ مثل پلیوار، مُزچِک، کپ نال و…
طرح‌ها به دو دسته‌ی ساده و مرکب نیز تقسیم می‌شوند. منظور از ساده نوع دوخت نیست، بلکه به معنی معرفی یک نقش است، مثل جوک که با رنگ‌های مختلف در دوخت زیورآلات بلوچی استفاده می‌شود.

 

سوزن دوزی بلوچی

منظور از مرکب استفاده از چند طرح ساده است. مثل سروانی دوچ‌طرحی که اولین بار در منطقه سروان دوخته شده و اولین نوع سوزن‌دوزی است که بر روی پارچه‌ی شش‌تاری طراحی شده است. این طرح از معروف‌ترین دوخت‌های سراوان بوده و ترکیبی از نقش‌های کپ‌نال، سیاه و سفید یا گور چم، جالر، روچ‌بر و بئطنو است.
نمونه‌ای از طرح‌های بلوچ عبارت‌اند از:

شیدا: این نقش در وسط و چهار نقش نصف شده و ناقص در چهار طرف نقش اصلی قرار گرفته‌اند و هرکدام به‌وسیله‌ی سه رشته از مثلث‌ها تزیین شده‌اند.
نقش سوزن‌دوزی: این نقش، به‌صورت تک‌گل در سوزن‌دوزی‌های کم‌کار استفاده می‌شود. اطراف این نقش را معمولاً خالی می‌گذارند تا نقش بیشتر جلوه کند.
پلیوار: نقش ویژه‌ی سوزن‌دوزی است که ترکیبی از اشکال باز و بسته لوزی و مثلث‌های بازتر است.
عجب: مثلثی قائم‌الزاویه که به‌دور شکل لوزی مانندی قرار می‌گیرد و نقش عجب را به‌وجود می‌آورد. این نقش به‌صورت حاشیه و به‌صورت تک در سوزن‌دوزی‌ها استفاده می‌شود.
گل چهاربرگ: این نقش در حالی که اطرافش را با نقوش دیگری پر کرده‌اند، در سوزن‌دوزی‌های پُرکار مورد استفاده قرار می‌گیرد که در امتداد پارچه‌ی سوزن‌دوزی به فاصله‌ی معینی تکرار می‌شود.

باتوجه به میزان ظرافت به‌کار رفته در نقش، نقوش ممکن است پُرکار، میان‌کار و کم‌کار باشند.
تکنیک‌های دوخت شامل این موارد است:
1 ـ رودوزی (برای انتقال طرح روی پارچه) که گاه به‌جای این کار از مهر استفاده می‌شود.
2 ـ پُردوزی (ظریف‌دوزی)
3 ـ پلیواردوزی، که بیشتر برای پشتی و بالش استفاده می‌شود.
4 ـ گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)
5 ـ آیینه‌دوزی
6 ـ پیت‌دوزی: نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن‌ها سوزن‌دوزی می‌شود.
سوزن‌دوزی بلوچی از زیبایی ویژه‌ای برخوردار است، استفاده‌ی مراکز بزرگ دوخت لباس به‌ویژه در کشورهای حاشیه‌ی خلیج‌فارس، این هنر را می‌تواند تبدیل به یک زمینه برای رشد و توسعه‌ی فرهنگی منطقه نماید. زیبایی هنر سوزن‌دوزی بلوچ به این است که در زندگی روزمره‌ی مردمان این دیار کاربرد روزانه دارد و با وجود گذشت سالیان دراز و رفت‌وآمد مُدهای متنوع لباس، همواره جایگاه خود را در فرهنگ مردمان بلوچ حفظ کرده است. این هنر تقریباً در تمام نقاط بلوچستان و توسط زنان بلوچ انجام می‌شود.

آخرین مقالات منتشر شده

فرشی از لاله

در نخستین روزهای کرونایی بهار یک‌هزار و سیصد و نود و نه، و به‌وقت توصیه‌های در خانه ماندن و رعایت فاصله‌های اجتماعی، تصاویری چشم‌نواز و وسوسه‌کننده از باغ وسیعی از

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist