قدمت هفت سین؛ هفت سبزی و سرزندگی

سفر با بهترین قیمت - فلایتیو
سه کلیک
سفر با بهترین قیمت - فلایتیو
سه کلیک

چون به میدان طرب رانی بُراق عیش را
سبزه سیراب و سنبل، سوسن و سرو و سمن
هم زعین مردمی باید که چینی «هفت سین»
ساغر می در میان بزم و ساقی هفتمین

(امیربهاء الدین برندق خجندی)


از مشهورترین مراسم نوروزی ایرانیان، گستردن سفره هفت سین است. امروزه نیز مردم ایران سفره هفت سین را چند ساعت مانده به زمان تحویل سال نو آماده می‌کنند و مواد خوراکی که ابتدای آن‌ها با سین آغاز می‌شود از قبیل سنجد، سیب، سبزه، سمنو، سیر، سرکه و سماق را بر سر سفره می‌گذارند. این سفره روی زمین یا روی خوان پایه گذاشته می‌شود.اعضای خانواده در زمان گردش سال درکنار سفره هفت سین می‌نشینند. در زبان باستانی عدد هفت به نام «امرداد» است که معنای زندگی و جاودانی را می‌دهد بنابراین ایرانیان باستان هفت واژه را به نشانه آن گزینه کرده و برسفره نوروزی می‌چینند. امروزه نیز در میان ایرانیان عدد هفت مقدس است. این تقدس از آیین مهر یا میترا می‌آید. عدد هفت برای ایرانیان باستان مقدس بوده و برای مفاهیم مثبت، خوش یمنی و فال نیک از عدد هفت استفاده می‌کردند مثلا هفت رنگ رنگین‌کمان، هفت خان رستم در شاهنامه فردوسی، هفت آسمان، هفت اقلیم، هفت روز هفته، هفت فرشته، هفت شهر عشق درعرفان و …

  • فلسفه هفت سین

سین نخست سنجد که نماد خودآگاهی و جنبش دورنی است که آدمی را به شگفتن، دانستن و چگونه رفتار کردن وا می‌دارد. سین دوم سیب نماد سلامتی شخص و جامعه است. سین سوم سبزه یکی از اجزای سفره هفت سین است که با رنگ و طراوت خود دل‌ها را شادمان می‌سازد. ایرانیان قبل از سال نو و در روزهای پایانی سال گندم یا عدس می‌کارند و برخی نیز سبزه را از بیرون به صورت آماده تهیه می‌کنند. در ایران باستان 25 روز قبل از نوروز در کاخ پادشاهان دوازده ستون از خشت خام برپا می‌ساختند و بر هرکدام یک نوع غله می‌کاشتند. سبزه نماد شادابی و سرسبزی و نشان‌گر زندگی بشر و پیوند او با طبیعت است، در روز سیزده نوروز سبزه را به آب می‌سپارند. در گذشته این سنت در بخش‌هایی از ایران و امروزه در ایران و برخی از کشورهای اطراف آن گرامی داشته می‌شود. سین چهارم سمنو که نماد قدرت، توانائی و اقتدار است از جوانه های تازه رسیده گندم تهیه می‌شود و نماد زایش و باروری گیاهان و فراوانی خوراک و غذاهای خوب و پر نیرو است. سین پنجم سیر که نماد خوداتکایی و توان انسان به خویشتن است. زرتشتیان معتقد بودند بوی سیر دیوان را می‌گریزاند. آنها پوست سیر را می‌کَندند و سپس آن را بر سفره می‌گذاشتند.سین ششم سرکه که نماد پذیرش ناملایمات زندگی است. سین هفت سماق که نماد شکیبایی و امید در زندگی است. ایرانیان سال نور را با این نمادها ارزشمند بر سفره هفت سین آغاز و شادی و سلامتی و عشق و ثروت را به خانه‌های خود می‌آورند.
ظاهراً قدیم‌ترین سندی که در آن به هفت سین اشاره شده دیوان امیربهاءالدین برندق خجندی(757-835ق) است، نوشته دیگری که در قرن نهم به سفره هفت سین و متعلقات آن اشاره می‌کند، رساله‌ای است که توسط ابراهیم سلطان تیموری(796-838ق) نوشته شده است. در این رساله حکایتی کوتاه درباب نوروز و سفره هفت سین چنین ذکر شده است که:« در روز نوروز جماعتی می‌گفتند که به حسب نظر نجومی که سر الفاظ او« سین» باشد همچنانچه سر و سبزی و سرکه می‌باید خورد و سقرلاط و سمور و سنجاب می‌باید پوشید. مولانا نور گفت پس صوف نیز می‌باید پوشید.» در یک دو بیتی که به طور واضحی معاصر است ریشه این سنت را از زمان کیانیان و در اصل به صورت هفت شین بیان می‌کند.«روز نوروز در زمان کیان/مینهاند مردم ایران/شهد و شیرو شراب و شکرناب/ شمع و شمشماد و شایه[میوه و به عربی ثمر خوانده میشود] اندر خوان». نخستین اشاره به هفت سین در زمان قاجار، اشاره سلطان احمد میرزا عضدالدوله به رسم سفره نوروزی دربار فتحعلی شاه در روز سیزدهم نوروز است:« احدی به خوانچه‌ها و مجموعه‌های اسباب تحویل دست نمی‌زد.روز مزبور درب اتاق باز می‌شد.این دو خان در حضور حضرت خاقانی دو ظرف از آن خوانچه‌ها را برمی‌داشتند و میان باغ انداخته می‌شکستند. بعد از آن تمام اهل حرم‌خانه آن ظروف را می‌بایست بشکنند و اسباب هفت سین را یغما کنند.»
اجزای اصلی هفت سین: سبزه، سیر، سیب، سمنو، سنجد، سرکه و سماق است. ماهی سرخ در تنگ، سکه، گل سنبل، اسپند(سپنج) و ساعت در کنار اجزای اصلی سفره هفت سین در میان برخی از مردم رایج است. ماهی قرمز از نماد مفاهیمی چون نوزایی، باروری، فراوانی، ثروت (مانند سکه) می‌باشد. همچنین از اجزای زینت دهنده سفره می توان از آینه، کتاب (قرآن، کتاب مقدس یا مجموعه اشعار از قبیل دیوان حافظ و شاهنامه فردوسی)، شمعدان، تخم مرغ رنگی، گل، شیرینی، آجیل، نان سنگک، گلاب، تنگ یا کاسه آب، بیدمشک و … نام برد. برخی از پژوهشگران [کتاب نوروز و فلسفه هفت سین از دکتر محمد علی دادخواه] معتقدند هفت سین پیش از اسلام هفت شین بوده است یعتی هفت چیزی که با حرف شین آغاز می‌گردید. شیرینی که بیشتر عسل بوده است. شیر و شکر، گویند جمشید هنگام جلوس نوروزی نی هفت بندی را می‌خواست و به رامشگران بدهد هنگام شکستن نی متوجه شد مایعی شیرین از آن فرو ریخت از آن پس بود که نیشکر شناخته شد و بعنوان گیاهی گرانبها به سفره هفت شین افزوده شد، شین دیگر شمشاد که نماد سبزی و پائیزگی در تمام فصلهاست و بعد شمع نمایش ایثار و بردباری، سیب»شایه» که از دیگر شینها بود و هفتمین شین شراب بوده است. اما با ورود اسلام به ایران و تغییر دین و گفتار و آرا مردم و نیز به علت دلبستگی ایرانیان به عدد و مفاهیم باطن اشیاء سفره نوروزی «هفت شین» به «هفت سین» تبدیل شد و بی شک یکی از دلایل تبدیل هفت شین به هفت سین مغایر بودن شراب با معتقدات اسلامی است. هفت چین مربوط به دوره هخامنشیان بوده که در هفت کاسه چینی غذا می‌گذاشتند به همین خاطر به آن هفت چین اطلاق می‌شد ظرف چینی اولین ظرفی بود که از چین آمده بود. ایرانیان پس از روی آوردن به اسلام بر سر سفره‌های خود قران را می‌گذارند و سال نو را با آیات قرآنی آغاز می‌کنند. همچنین سایراجزای این سفره مانند: سکه(نمادی از خیر و برکت و درآمد) هشتمین سین است که معمولا به بهانه افزایش دارایی برای طول سال استفاده می‌شود. با این وجود سکه سابقه زیادی در سفره های هفت سین ایرانیان ندارد و نمی‌توان آن را از سین های سفره هفت سین بر شمرد. ماهی قرمز هم از دیگر اقلام کم سابقه سفره هفت سین است به طوری که در نقاشی معروف کمال الملک از سفره هفت سین اثری از ماهی قرمز دیده نمی‌شود. ماهی به عنوان نمادی از زایش، تازگی، شادابی و تکاپو در سفره هفت سین قرار می‌گیرد. شمع و آینه هم به عنوان مظهر فروغ و روشنایی و تخم مرغ نماد زایش و آفرینش و نشانه ای از نطفه و نژاد است. در هفت سین پارسی انار وجود داشته که نشانه باروری و عشق بوده است. همچنین آن‌ها سیب سرخ را درون ظرف آب پاک و زلال می‌گذاشتند تا عشق و باروری همچنان پاینده بماند.
با گذشت زمان نه تنها مراسم نوروز در ایران کم رنگ تر نشده بلکه رفته رفته به شکوه و جلای آن نیز افزوده شده است برای مثال در زمان‌های گذشته هفت سین در خانه ها و در اندازه‌های نسبتا کوچکی چیده می‌شدند. اما امروزه انواع هفت سین‌های بزرگ و زیبا برای نصب در میادین شهرها طراحی شده و در مراکز مهم شهرهای مختلف قرار داده می‌شود. نوروز نقطه عطف در هرسال از زندگی ما ایرانیان است. پراز خاطرات و روزهای خوبی که با تازگی و طراوت شروع می شود. از گذشته تا کنون نوروز در هریک از شهرهای مختلف ایران دارای آداب و رسوم خاصی است که برخی از آنها به مرور کم رنگ‌تر شده و بعضی از آیین نوروزی هنوز هم انجام می‌شوند. بطور مثال: آداب و رسوم نوروز در تهران؛ حاجی فیروز است؛ حاجی فیروز را با آن صورت سیاه رنگ و لباس‌های زنگوله دار اغلب مردم می‌شناسند. حاجی فیروز یکی از نمادهای فرا رسیدن نوروز است که از روزهای آخر اسفندماه با خواندن شعر و با دایره زنگی و دنبکی که در دست دارد آمدن بهار را به مردم خبر می‌دهد. امروزه هم در برخی از محله‌های تهران این مراسم برگزار می‌شود. مردم تهران شب قبل از تحویل سال نو؛ سبزی پلو و ماهی می‌پزند زیرا معتقدند سبزی دل را زنده می‌کند. یکی دیگر از آداب و رسوم نوروز در تهران پختن رشته پلو با خرما و کشمش سرخ کرده در روز اول عید است. پختن کوکوسبزی و آش رشته در روز سیزده بدر نیز از دیگر آداب و رسوم نوروز است. در کرمان مردم برای نوروز شیرینی‌هایی مانند کماچ، کلمپه، قطاب و … آماده می‌کنند. یکی از آداب و رسوم جالب در استان فارس عروسی گرفتن برای درخت نارنج است. اگر درخت نارنجی بار کمی بدهد با برگزاری مراسم جالبی روی درخت را تور می‌کشند و بر سر آن نقل می‌ریزند کِل می‌کشند و شعرهای مخصوصی می‌خوانند تا سال بعد درخت بار بیشتری بدهد. یکی دیگر از آداب و رسوم استقبال از بهار در استان فارس و اغلب شهرهای دیگر، پختن سمنو(سمنی) به همراه افراد خانواده است. مردم استان گیلان در نوروز مانند شهرهای دیگر سفره هفت سین می چینند. پختن شیرینی‌های مختلف در بخش های متفاوت استان متداول است و هر منطقه ای با توجه به آداب و رسوم نوروز در منطقه شان شیرینی ها و حلواهای مخصوصی می‌پزند و با آنها از مهمان‌هایی که برای دید و بازدید می‌آیند پذیرایی می‌کنند. سفره‌ی هفت سین بوشهری‌ها یکی از جالب‌ترین سفره‌ها در میان اقوام مختلف است. آنها علاوه بر سفره‌ی هفت سین، یک سفره هفت میم نیز، متشکل از ماهی، میگو، میوه، مرغ، مربا، ماست و مسقطی بر سفره نوروزی بر پا می‌کنند. همچنین علاوه بر شیرینی‌های خانگی، تهیه‌ی قراپیچ و بی‌بی گلی نیز از رسوم نوروزی مردم جنوب کشورمان است.

آخرین مقالات منتشر شده

کول خروسون، دره ارواح

کول سرده یا کول خروسون از جاذبه های طبیعی و مناطق بکر خوزستان است که در فاصله سی کیلومتری از مرکز شهر اندیمشک قرار دارد.طول این دره حدود پانصد متر

ادامه مقاله »

ژئوپارک یونسکو چیست؟

شاید در سفرهایتان اصطلاح ژئوپارک یونسکو را شنیده و حتی به یکی از آنها مراجعه هم کرده باشید. اما در واقع معنای این دسته ژئو پارک چیست و چرا ایجاد

ادامه مقاله »

دروازه کوروش

حدود 2560 سال پیش (539 ق.م) کوروش بزرگ هخامنشی با عبور از دروازه مشهور ایشتار وارد بابل شده و لشگر عظیم او بدون خونریزی بابل را فتح می‌کنند. پس از

ادامه مقاله »

کتیبه شکل شاه

راه و جاده از گذشته‌های دور یکی از نیازهای اساسی انسان متمدن و شهرنشین بوده و توسعه راه‌ها از دغدغه‌های مهم حاکمان به حساب می‌آمده است. وجود راه‌های مناسب و

ادامه مقاله »

میل اژدها

ایرانیان قدیم معتقد بودند که حرارت به سه شکل و در سه جا وجود دارد: روی زمین به صورت آتش؛ در هوا یعنی بین زمین و آسمان به صورت حرارت

ادامه مقاله »

ورود / عضویت