عدد چهار در آیین و رسوم آذربایجان، حکایت از چهار عنصر اصلی طبیعت؛ خاک، آتش، باد و آب دارد. اولین چهارشنبه اسفند ماه منسوب به باد، دومین چهارشنبه اسفند منسوب به خاك، سومین چهارشنبه آتش و آخرین چهارشنبه اسفند منسوب به آب است. صبح آخرین چهارشنبه، مردم آذربایجان شرقی بر سر آب رفته و از روی آن می‌پرند و معمولا دختران دم بخت این شعر را می‌خوانند: «اتیل ماتیل چرشنبه، بخیتم آچیل چرشنبه» (عاطل و باطل شود چهارشنبه، بختم باز شود چهارشنبه ) همچنین در روستاها خاکستر آتش را نگه می‌دارند و داخل بذر بهاره می‌ریزند و معتقدند، خاکستر چهارشنبه کشت بهاره را برکت می‌بخشد. سپس، با يك وسیله فلزی، دور محیط خانه و طويله را خط می‌کشند و سمت قبله را باز می‌گذاشتند و با این کار، از خدا می‌خواستند که خیر و برکت به زندگی آنها وارد شود. غذای شب چهارشنبه سوری هم در روستاها بیشتر شیربرنج و دلمه و پلو است که طبخ آن از اهمیت خاصی برخوردار است. یکی از مراسم معمول در شب چهارشنبه ی آخر سال، فرستادن هدایایی تحت عنوان چرشنبه پایی (سهم چهارشنبه) از سوی خانواده داماد برای نوعروس است. هدایا شامل شیرینی، آجیل چهارشنبه، طلا و جواهرات و پارچه و یک بشقاب غذای پخته چهارشنبه آخر سال است که آنها را در مجمعی گذاشته و به خانه ی عروس می‌فرستند. فالگوش ایستادن از جمله رسم های دیگر این روز است. زنان و دختران در کوی و گذری که به یک سه راه ختم می‌شود، به حرف عابران گوش می‌دهند و از مضمون آنها برای نیت خود تفال می‌زنند. در برخی نقاط شهرستان اهر، قاشق زنی نیز رسم بوده است. معمولا زنان روی خود را پوشانده و با قاشق، یا کلید به در خانه ها می‌کوبند، صاحب خانه ها شیرینی، میوه یا گل در ظرف می گذارند و گاهی نیز به آنان آب می‌پاشند. در روستای قوریجان، زنان داخل پوست گردو شمع روشن می‌کردند و آن را به صورت شناور در آب رودخانه رها می‌کردند سپس پسرانی که نیت کرده بودند به امید برآورده شدن حاجات خود صبح درون همان آب، شنا می‌کردند. و در آن شب حتمأ برنج سفید پخته و به همراه آجیل و شیرینی بر سفره می‌گذارند. پسران جوان يا نوجوان شالی برداشته و از دودکش خانه شال خود را پایین می اندازند و صاحب خانه نیز با توجه به وضعيت مالي خود، مقداری آجیل، شیرینی، یا تخم مرغ درگوشه شال می بندد تا پسران آن را بالا بکشند؛ اگر پسر، خواهان دخترخانواده باشد، شال را بالا نمی‌کشد. چنان چه خانواده دختر راضی باشد، نشانه‌ای از دختر را به شال می‌بندند. رسم شال اندازی در بیش تر نقاط آذربایحان رایج بود و هنوز هم در بعضی از روستاها انجام می‌شود. صبح آخرین چهارشنبه زنان بر سر رودخانه یا چشمه رفته کوزه ها را پر از آب می‌کنند. آنها خود زودتر از همه از روی آب می‌پرند، گاه دام ها را برای گذشتن از آب به سرچشمه یا رود می‌برند. از آبی که از آن جا آورده شده، برای خمیر کردن، روشن کردن سماور و پختن غدا استفاده می‌شود. از جمله مراسم دیگری که در این روز معمول است، فرستادن خوانچه‌ای از میوه و شیرینی برای عروس خانواده است. خوردن هفت دانه روغنی، شیرینی یا غله نیز از مراسم رایج مربوط به چهرشنبه خاتون در آذربایجان شرقی است. درست کردن هفت نوع خوراکی شیرین (هفت لون) در این روز معمول است. در بعضی نقاط، شیرینی گلابیه، گردو، بادام، پسته، میوه، سیب، پرتقال و نخود و کشمش ترکیب هفت لون را تشکیل می‌دهند.
در نقاط روستایی و عشایری رسم است، که در شب چهارشنبه ی آخر سال تا صبح چراغ خانه را روشن بگذارند. صبح چهارشنبه قبل از طلوع آفتاب به سرچشمه و جوی آب می‌روند. آنان معمولا، حیوانات را از آب عبور می‌دهند و خود نیز از روی آب می‌برند. دختران جوان، کمی از موهای سرشان را قیچی می‌کنند و به آب می‌ریزند و با این کار نیت می‌کنند که نکبت و درد و بالا را آب با خود ببرد و همچنین باور دارند که این کار باعث رشد بیشتر موی سر می‌شود. باور بر این است که با این کار، آنان دیگر مبتلا به سردرد نمی‌شوند و بختشان بلند می‌شود، معمولا یکی دو تا شیرینی هم توی آب می‌اندازند. این کار نوعی بخت‌گشایی است دخترهای دم بخت هم با خود سبزه برده و در آب، سر سبزه ها را قیچی می کردند و این را نوعی بخت گشایی می دانستند. زنان آب را به نیت قطع کدورت و بدی های سال کهنه با قیچی می برند و کوزه‌ای از این آب را به خانه آورده و به آن چهارشنبه سو، یعنی آب چهارشنبه می‌گویند و از آن، به کسانی که موفق نشده‌اند، به سرچشمه بیایند می‌دهند و مقداری را نیز در مشک می‌ریزند و معتقد‌اند، این آب به مشک پرکت می‌بخشد. همچنین از این آب به چهارگوشه‌ی خانه می‌ریزند و معتقدند که بلا را دفع می‌کند و خیر و برکت را به خانه آنها می‌آورد. سپس مقداری گندم را روی آتش بو داده، اهل خانه از آن می‌خورند و مقداری را نیز به محل نگهداری حیوانات برده و بر روی آنها می‍پاشند تا در سال جدید، برکت و روزی زیاد شود و امراض و بلا از اهل خانه و احشام به دور باشد.
در منطقه آذربایجان اسفند را عید می‌نامند و معتقدند زمین در حال بیدار شدن از خواب زمستانی است و این اتفاق را برای خودشان امید بخش می‌دانستند و به همین دلیل چهارشنبه آخر سال برای آنها شکل آرزویی را دارد که فرشته برکت به آن پاسخ می‌دهد و به چهارشنبه خاتون معروف است. کشیدن تصویر چهارشنبه خاتون در روی دیوار خانه و یا سیلو آخرین کارها در ارتباط با عید است و زنان آذربایجانی خانه و کاشانه خود را به این نیت پاک و تمیز می‌کنند که چهارشنبه خاتون بی توجه از خانه‌ی آنها می‌رود. یا اینکه به خانه آنها سر نمی‌زند. در تبریز فقط این بخش از باور چهارشنبه خاتون مانده، که می‌گویند که اگر در سرای آنان، خانه تکانی نشود، چهارشنبه خاتون به خانه شان نمی‌آید. زنان بالای اجاق خوراك پزی با آرد شکل زنی زیبا را می‌کشند و زیر آن يك آینه و شانه می‌گذارند تا وقتی چهارشنبه خاتون آمد سرش را شانه بزند و يا زني را كه ملاقه در دست دارد را نقاشی می‌کردند. همچنین درخت سرو که به معنی زندگی است در کنار خاتون می‌کشیدند. روز اول عید با دست این نقاشی‌ها را پاک می‌کردند و آرد باقی مانده از نقاشی را بر سر اهل خانه به نیت سلامتی و براورده شدن حاجت می‌ریختند.
در میاندواب از شهرستان‌های آذربایجان غربی در چهارشنبه آخر سال، مادران دور تا دور طاقچه‌ها و داخل خانه را نقش می‌اندازند. به این صورت که سرانگشت خود را به شیره انگور زده، سپس همان را بر آرد زده و با آن در دور تا دور طاقچه به حالت نقطه‌چین نقش می‌کشند. سپس در وسط طاقچه نقش چارشنبه ننه را می‌کشند که تقریبا نقش آن مثل خورشید خانم است. سپس یک عدد کشمش را با شیره انگور به دهان چرشنبه ننه می‌چسبانند با این اعتقاد که با شیرین شدن دهان چرشنبه ننه، دهان اهل خانه نیز در طول سال نو همیشه شیرین خواهند شد.
در برخی نقاط آذربایجان در چهارشنبه آخر سال، مادران در کنار دیوار اجاق گلی که بر اثر دود سیاه بود، شکل و تصویر چهارشنبه خاتین را می‌کشند. به این صورت که ابتدا بر روی دیوار سیاه شده آب می‌ریزند، سپس انگشت خود را به آب زده و به آرد آغشته و بصورت نقطه چین، تصویر زنی را که چارشنبه خاتین نام دارد می‌کشند. آنان، بر این اعتقاداند که چهارشنبه خاتین، اجاقشان را همیشه روشن نگه می‌دارد و برکت را به زندگی شان می‌دهد. در نقاط روستایی و عشایری شهرستان میانه، در روز سه شنبه که شب آخر چهارشنبه آخر سال است، زنان خانه، اطراف سیلوی آرد و برخی روی دیوار بیرونی اتاق نشیمن، نقش‌های نمادینی می‌کشند که عموما درخت سروی را ترسیم می‌نماید که در وسط قرار دارد و ماه در غرب و خورشید در شرق آن و زنی که ملاقه‌ای به دست دارد، در کنار آنها ایستاده است. زنان با انگشتان خود با آرد چنین نقش را می‌آفرینند. به زنی که تصویرش را کشیده‌اند «چرشمبه خاتون» می‌گویند که آن را حافظ سیلوی آرد و افزاینده ی خمیر و برکت دهنده روزی می‌دانند.
آذربایجانی‌ها این شب را شب مراد دانسته و باور دارند که «چرشمبه ننه» یا «چهارشنبه خاتون» در این شب مراد همه را می‌دهد و سپس چند تا کشمش از آجیل چهارشنبه برمی‌دارند و می‌خورند. در صبح چهارشنبه زنان و دختران در حالی که شعرهای زیبای محلی را زمزمه می‌کنند، از روی آب می‌پرند و مقداری کشمش را به خیال آنکه به «چرشمبه ننه» خواهد رسید، در آب جاری می‌ریزند و کوزه خود را از آب تازه پر می‌کنند و به خانه می‌روند.

 

آخرین مقالات منتشر شده

تنگه کافریـــن

تنگه کافرین در نزدیکی شهر بدره قرار دارد و از مهمترین و پربازدیدترین جاهای دینی ایلام به شمار می‌رود. استان ایلام در غرب ایران قرار دارد که از غرب به

ادامه مقاله »

گفت و گو با سهند عقدایی

«سهند عقدایی» نامی آشناست برای اهل سفر، کوهنوردی و طبیعت‌گردی؛ از سنگ‌نوردان و کوهنوردان حرفه‌ای که بارها فاتح قله‌های داخلی و خارجی بوده و با بنیانگذاری شرکت اسپیلت البرز فعالیت

ادامه مقاله »

سفر به وقت عطر نرگس ها

پائیز که می‌شود عاشقانه‌ها کم‌کم با گام‌های فصل، رنگ عوض می‌کنند و عطر و بوی نرگس‌ها را به خود می‌گیرند و کیست که نخواهد با دسته‌ای از گل‌های نرگس در

ادامه مقاله »

سفره رنگین افطاری ایرانی

همان‌طور که در جای‌جای کشور، روسومات مختلفی برای پیشواز و یا روزهای مختلف ماه مبارک رمضان وجود دارد، سفره‌های افطار هم در مناطق مختلف، برگرفته از طبع غذایی آن منطقه

ادامه مقاله »

ورود / عضویت