کوزه آبی رنگ؛ شاهکارهای سفال ایرانی از دوره سلجوقی

فلات ایران یکی از مهم‌ترین مناطقی است که در پیدایش و گسترش صنعت سفالگری نقش داشته است. اشیای سفالی بسیاری در کاوش‌های باستان‌شناسی به‌دست آمده که برخی از آن‌ها مربوط به هشت تا ده هزار سال پیش از میلاد است. این گستره‌ی زمانی، نشان از قدمت و نقش ایرانیان در اعتلای این هنر دارد، به‌گونه‌ای که اختراع چرخ سفالگری را به ایرانیان نسبت می‌دهند. تنوع و تغییرات سفالینه‌ها در ایران سبب شده است که سفال‌های ایران به چندین دسته تقسیم شوند که عبارت‌اند از: سفالینه‌های دوره‌ی پیش از تاریخ، سفالینه‌های دوره‌ی ماد و هخامنشی، سفالینه‌های دوره‌ی اشکانیان، سفالینه‌های دوره‌ی ساسانیان، سفالینه‌های دوره‌ی اسلامی و سفالینه‌های دوره‌ی معاصر.
پس از ورود اسلام به ایران، هنر سفالگری وارد عرصه‌ی جدیدی شد و با تصرف و فتح ایران توسط ترکان سلجوقی، صنایع اسلامی توسعه‌ی بسیاری پیدا کرد. سلاطین سلجوقی از حامیان بزرگ صنعت بودند و هنرمندان و صاحبان حرفه‌ها را در دربارها و مقر حکومت خود در مرو، نیشابور، هرات، ری و اصفهان گرد آوردند. به‌طورکلی، دوره‌ی سلجوقی را از نظر شکوفایی هنرهای گوناگون می‌توان از دوره‌های درخشان اسلامی دانست. هنرهای مختلف مانند معماری، فلزکاری، بافندگی، آجرکاری و… به حد اعلای شکوفایی خود رسیدند. سفالگری نیز از این قاعده مستثنی نبوده است و در دوره‌ی سلجوقیان و جانشین آن‌ها خوارزمشاهیان، سفال‌سازان ایران ظروف سفالی عالی می‌ساختند که آن‌ها را می‌توان در زمره‌ی بهترین و زیباترین کارهای این صنعت به‌شمار آورد. در هنر سفالگری دوره‌ی سلجوقی می‌توان استفاده و کاربرد سفالگران را از خمیر سفید شیشه برای ساخت ظروف سفالین مشاهده کرد. این خمیر تقریباً شبیه خاک چینی دوره‌ی سونگ (1279-960 میلادی) در چین بوده که در آن کشور شهرت فراوان در ساخت سفالینه داشته است. ظروف سفالین ساخته‌شده از این ماده، بسیار نازک بوده که با پوشش لعاب قلیایی، رنگی نیمه‌شفاف به ظروف می‌داده است. به‌طورکلی، سفالگران دوره‌ی سلجوقی از سه روش عمده جهت ساختن اشیای سفالی استفاده می‌کردند که عبارت‌اند از: ساخت دستی، استفاده از چرخ کوزه‌گری، ریخته‌گری و شکل دادن به گل رس در قالب. سفالگران این دوره از تکنیک‌هایی مانند لعاب جلادار، نقاشی روی لعاب و زیر لعاب به یک یا چند رنگ و حکاکی و برش برای تزیین سفال‌ها استفاده می‌کردند. همچنین راه‌های جدید تزیین از قبیل طرح مشبک با تأثیرگذاری بسیار به‌وجود آمد. بدین روی، سفال دوره‌ی سلجوقی را می‌توان به اعتبار طرز ساخت، به چندین دسته تقسیم کرد که عبارت‌اند از: سفال با تزیین بریده، حک و نقاشی شده؛ سفال و کاشی با تزیین نقاشی شده‌ی جلادار و سفال با تزیین چند‌رنگ روی لعاب. سفالگران این دوره از تزیینات گوناگون بهره می‌بردند؛ مانند نقوش هندسی، خطوط کوفی، نقش پرندگان و حیوانات، خطوط مارپیچ، نقوش گل و گیاه و نقوش انسانی. آن‌ها از لعاب‌هایی به رنگ آبی، سیاه، زرد، قهوه‌ای، لاجوردی، سبز، سفید و فیروزه‌ای در آرایش ظروف سفالین استفاده می‌کرده‌اند. تحقیقات باستان‌شناسی نشان داده است که شهرهای معروفی همچون سلطان‌آباد (اراک فعلی)، ری، کاشان، ساوه، گرگان، نیشابور، شوش، بخارا، اصفهان و سمرقند از مراکز مهم سفالگری دوران سلجوقی بوده است.
شیء معرفی‌شده، در دسته‌ی نخست از تکنیک‌های سفالگری دوره‌ی سلجوقی قرار می‌گیرد. از این نوع سفال که تزیین آنها حک یا بریده شده است چندین نوع مختلف وجود دارد. برخی از آنها در کارخانه‌های متعلق به دربار ساخته شده و برخی دیگر ظرفی است که به طبقه‌ی عامه یا روستاییان تعلق داشته است. کوزه‌ی آبی‌رنگ سلجوقی یکی از شاهکارهای سفال ایرانی در قرن سیزدهم میلادی است که در موزه‌ی متروپولیتن روسیه محفوظ است. در ساختن و تزیین این ظرف و ظروف شبیه آن که بسیار نادرند، چندین شیوه‌ی سفال‌سازی از قبیل قالب‌گیری، مشبک‌کاری، حکاکی و نقاشی زیر لعاب استفاده شده است. در دیواره‌ی داخلی گردنه‌ی ظرف و بدنه‌ی آن اشکال حیوانات به‌ویژه حیوانات اساطیر قدیم مشاهده می‌شود. بر روی زمینه، اشکال نباتی به‌طور مشبک دیده می‌شود. در بین حیواناتی که بر روی گردنه کشیده شده است، تصویر آهویی در زمان چرا و همچنین آهویی که سر خود را برگردانده، به خوبی مشهود است. همچنین تصویرگری زیبایی از خرگوشی که در حال فرار است و سگی به دنبال اوست، زیبایی این اثر را دوچندان کرده است. این تزیینات و اشکال نباتی که در سرتاسر کوزه مشخص است، در کنار کتیبه‌ای به‌رنگ سیاه در دهانه‌ی کوزه قرار می گیرند. کتیبه‌ی روی کوزه، حاوی اشعار و تاریخ ساخت ظرف یعنی 612 هجری (1216-1215 میلادی) است. هنر و ساخت عجیب این اثر حدس و گمان‌های زیادی را به‌وجود آورده است. ابتدا فرض بر آن بود که این ظرف در سلطان‌آباد پیدا شده و در کوره‌های آن ناحیه ساخته شده است؛ ولی شباهتی که این ظرف به ظروف ری، ساوه و کاشان دارد، نسبت آن را به سلطان‌آباد مورد تردید قرار داد. برخی نیز به جهت شباهت بعضی از جزئیات آن با سفال ساخت کاشان، تصور می‌کنند که محل اصلی ساخت آن کاشان باشد. بدین جهت، تعیین محل اصلی ساخت کوزه‌ی آبی‌رنگ را با احتیاط باید تلقی کرد؛ اما آن‌چه بدیهی است، این اثر فاخر در فلات ایران ساخته شده و بخشی از هنر و هویت این خطه و مرز و بوم است. ولی مانند بسیاری از اشیاء باارزش و میراث ملموس در خارج از مرزهای ایران عزیز است. کوزه‌ی آبی‌رنگ امروزه در موزه‌ی متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.

آخرین مقالات منتشر شده

سفره رنگین افطاری ایرانی

همان‌طور که در جای‌جای کشور، روسومات مختلفی برای پیشواز و یا روزهای مختلف ماه مبارک رمضان وجود دارد، سفره‌های افطار هم در مناطق مختلف، برگرفته از طبع غذایی آن منطقه

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist