گلاب گیری کاشان؛ مراسمی در فصل بهار با عطری ناب

بهشتی در دل کویر، برازنده‌ترین نام برای شهر کاشان، مهد تمدن و فرهنگ سنتی ایران است. کاشان شهری با بیش از هفت هزار سال قدمت شهرنشینی، اماکنی از روزگار کهن تا به امروز را در دل خود جای داده است. تپه‌ی سیلک به‌جامانده از باستان که نشان‌دهنده‌ی تمدن چندهزار ساله‌ی این منطقه است. از سویی، با گذر در خیابان‌های این شهر با مشاهده‌ی خانه‌های تاریخی، حمام فین، مسجد آقابزرگ و… می‌توان دریافت که شهر کاشان، با اصالت خود، نقش پررنگی را در صنعت گردشگری ایران ایفا می‌کند.
کاشان در فاصله‌ی 244 کیومتری تهران در شمال استان اصفهان و در میان کوه‌های کرکس نطنز و کویر مرکزی ایران واقع شده‌ و دارای اقلیم کوهستانی و کویری است؛ این ویژگی باعث شده تا هم‌زمان آب‌وهوای متفاوتی را در مناطق اطراف آن مشاهده کنیم. مناطق کویری در بخش شمالی و شرقی و هوایی کوهستانی در بخش جنوبی و غربی آن قرار دارد.
این شهر تاریخی که برخی از صاحب‌نظران معتقدند که اولین شهر و سکونت‌گاه انسان در ایران بوده است، علاوه بر تمام جاذبه‌های به‌اختصار ذکرشده، کاشان در دل کویر با ۲۷۰۰ هکتار مزرعه‌ی گل‌محمدی، بزرگ‌ترین تولیدکننده‌ی گل‌محمدی و گلاب می‌باشد. از این‌رو، هر سال حدود یک ماه در فصل بهار، از نخستین روزهای اردیبهشت تا اواسط خرداد، میزبان گردشگرانی است که برای دیدن مراسم سنتی گلاب‌گیری به این خطه جذب می‌شوند. مهم‌ترین ویژگی این مراسم برای گردشگران خارجی و داخلی، شیوه‌ی سنتی گلاب‌گیری و مراسم ویژه‌ی آن است.
تاریخچه و کاشت گل محمدی در ایران، قدمتی طولانی دارد که برخی هفت هزار سال ذکر کرده‌اند. همچنین مراسم گلاب‌گیری آیینی 1000 ساله در ایران است؛ اگرچه شهرهای استان فارس را نخستین مکان تولید گلاب ایران می‌دانند، اما با گذشت زمان، کاشان و شهرهای اطراف آن، این لقب را از آن خود کردند. از وجود گل محمدی در سفرنامه‌های بسیاری یاد شده، از جمله در آثار محمدمحسن فیض کاشانی و سفرنامه‌ی شاردن که در دوره‌ی صفویه در ایران حضور داشته است. ابوالقاسم عبداالله قاسانی در قرن هفتم هجری قمری در کتابی به معرفی انواع عطرها پرداخته و در بخشی از کتاب خود، قمصر کاشان را خوش‌بوترین منطقه در سرزمین ایران معرفی کرده است. وی از گلاب‌گیری با استفاده از دستگاه‌های تلفیقی مطالب مهمی را بیان کرده است.
گل محمدی، از روزگاران دور یکی از گیاهان بومی و محصولات کشاورزی ایران بوده است. روش تهیه‌ی گلاب از گل محمدی به شیوه‌ی سنتی و با استفاده از فرایند تقطیر نیز برای نخستین بار توسط ایرانیان انجام شد. دانشمندان برجسته‌ی ایرانی مانند حکیم ابوعلی‌سینا در زمان‌های دور تلاش‌های زیادی برای تهیه‌ی اسانس‌های دارویی از انواع گیاهان به‌کمک تقطیر انجام دادند.
طبق اسناد به‌جامانده، بذر این گل در دوره‌ی صفویه به عثمانی و اروپا فرستاده شد. گلاب ایران از طریق جاده‌ی راه ابریشم به کشورهای خاور دور و هند و اروپا فرستاده می‌شد و از قرن هشتم و نهم میلادی تا به امروز یکی از محصولات صادراتی ایران بوده است.
اگر در طول فصل گلاب‌گیری به شهرها و روستاهای مختلف کاشان سفر کنید، هوا مملو از عطر گل محمدی است. شیوه‌ی سنتی گلاب‌گیری را در شهرها و روستاهای اطراف کاشان با نام «لتان» ذکر می‌کنند که یکی از کارآمدترین شیوه‌های عصاره‌گیری در جهان به‌شمار می‌رود.
شهر نیاسر، کهن‌باغ ایران در 30 کیلومتری غرب کاشان و قمصر با طبیعت زیبای خود در 30 کیلومتری جنوب کاشان، دو شهر مهم کاشان هستند که مراسم گلاب‌گیری در آن‌ها انجام می‌گیرد. اگرچه گلاب کاشان با نام این دو شهر آمیخته شده، اما باید توجه داشت که در شهر برزک و روستاهای ون، سده، وادقان و… هم مراسم گلاب‌گیری انجام می‌شود. مراسم گلاب‌گیری در کاشان و شهرها و روستاهای اطراف آن به‌نام «عید گلابی» مشهور است.

 

  • روش گلاب‌گیری:

در هوای مطبوع بهاری، با باز شدن شکوفه‌های گل محمدی، اهالی کاشان، زن و مرد و پیر و جوان، از صبح زود برای چیدن گل‌های محمدی راهی باغ‌ها می‌شوند. زیرا باغ‌داران بهترین زمان چیدن گل را قبل از طلوع آفتاب می‌دانند و معتقدند که چیدن گل‌ها بعد از طلوع آفتاب، عطر چندان ماندگاری ندارد. پس از اتمام چیدن گل‌ها، آنها را انبار کرده و آماده‌ی گلاب‌گیری به‌روش سنتی می‌کنند.
ابزار ویژه‌ی گلاب‌گیری: دیگ مسی که ظرفیتی بین 120 تا 150 لیتر دارد، تغار مسی که به‌عنوان درپوش دیگ به‌کار می‌رود، پارچ دسته‌دار از جنس مس که ظرفیتی حدود ۳۰ تا ۴۰ لیتر دارد و داخل آب سرد قرار می‌گیرد، چهار عدد نی کوچک تو خالی که رابط بین دیگ و پارچ است، حوض آب و دستگاه حرارتی که زیر دیگ قرار می‌گیرد.
در روش سنتی، گلاب‌گیری کاشان با برگزاری مراسم ویژه و جشن و پایکوبی همراه است. گل‌های چیده‌شده را از انبارها به کارگاه‌های گلاب‌گیری آورده و درون دیگ‌های بزرگ مسی می‌ریزند. این دیگ‌ها به لوله‌هایی متصل هستند که سر دیگر آن‌ها به ظرف‌های دیگری می‌رسد. فرایند تقطیر به‌روش سنتی انجام گرفته و بخار حاصل از جوشاندن گل محمدی با عبور از لوله‌ها و رسیدن به محفظه‌ای که درون آب سرد قرار دارد به گلاب تبدیل می‌شود.
اگر فرایند تقطیر را دوباره تکرار کنند، این‌بار گلاب دو آتشه به‌دست می‌آید و از تقطیر گلاب دو آتشه نیز، گلاب ناب و خالص حاصل می‌شود که بسیار غلیظ است و عطری بی‌نظیر دارد. گلاب خالص تلخ است و هیچ رنگی ندارد؛ البته تلخی گلاب نباید به‌مدت طولانی در دهان باقی بماند، زیرا نشان‌دهنده‌ی وجود اسانس غیرطبیعی و ناخالصی در گلاب است. برای نگهداری از گلاب به‌خصوص در مدت زمان طولانی بهتر است از ظروف شیشه‌ای استفاده کنید. استفاده از ظرف‌های پلاستیکی یا فلزی کیفیت گلاب را در طول زمان از بین می‌برند. گلاب انواع مختلفی دارد از جمله: گلاب سنگین، گلاب سبک، گلاب دو آتیشه، گلاب سه آتیشه و گلاب پس‌آب که هرکدام به‌روش خاص و طبق فرایندهایی در درجات مختلف به‌دست می‌آید. گلاب به‌جز مصرف خوراکی برای مصارف دارویی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. گلاب‌‌های دارویی و خوراکی با یکدیگر متفاوت هستند و نباید جایگزین یکدیگر شوند. از دیگر محصولات گل محمدی می‌توان به «عنبر گل سرخ» اشاره کرد که مایعی سیاه‌رنگ است که پس از اتمام تقطیر در دیگ مسی باقی می‌ماند و از این مایع سیاه‌رنگ برای درمان دردهای استخوانی و گرفتگی‌های عضلانی استفاده می‌شود، اسانس گل محمدی، گلبرگ خشک، غنچه‌ی خشک، مایع گلاب، روغن و شربت گل نیز اشاره کرد. گلاب به‌واسطه‌ی رایحه‌ی خوش توانسته به مکان‌های مقدس مسلمانان راه یابد و از نظر مذهبی دارای جایگاه ویژه‌ای است. علاوه بر عطر‌آگین کردن اماکن مقدس و فضاهای مذهبی، هرساله در 9 ذی‌الحجه، خانه‌ی خدا را با گلاب ناب کاشان شستشو می‌دهند.
آیین گلاب‌گیری کاشان، به‌عنوان میراث معنوی در فهرست آثار ملی و معنوی ایران به ثبت رسیده است. البته پیشنهاد ثبت این میراث معنوی در فهرست میراث ناملموس یونسکو نیز از طرف ایران به سازمان جهانی یونسکو ارائه شده و با توجه به شست‌وشوی کعبه در زمان پایان یافتن مراسم گلاب‌گیری کاشان، ثبت این فرایند در فهرست آثار ناملموس یونسکو به‌‌عنوان اثر معنوی مشترک بین کشورهای ایران و عربستان در حال بررسی است.
در هر گوشه از خاک پهناور ایران، اماکن تاریخی و آیین و مراسمی وجود دارد که بخشی از هویت مردم آن منطقه شده‌ و دلبرانه، هر گردشگری را به‌سمت خود جذب می‌کند؛ ایران پر از ندیده‌هایی است که ارزش دیدن و سفر کردن دارند.

آخرین مقالات منتشر شده

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist