آموزش نمایش برای افراد در طیف اوتیسم

جامعه‌ی نمایش در تعلیم و تربیت با چالشی نو و هیجان‌انگیز روبه‌روست و آن فراهم کردن تجربه‌های هنری و نمایشی برای افرادی در طیفِ اوتیسم است. اختلالِ طیفِ اوتیسم (ا. اس .د) اختلالی عصب‌شناختی است که اغلب به‌نحو عمیقی بر تواناییِ ارتباط، اجتماعی شدن و مهارت‌های بازی شخص اثر می‌گذارد. پژوهش اخیر ما در آمریکا نشان داد که در هر یک‌صد و پنجاه نفر، تقریباً یک نفر در طیف اوتیسم قرار دارد (مراکز کنترل و پیش‌گیری بیماری، ۲۰۰۷). مداخلات از درمان‌های رفتارمحور تا فنون یک‌پارچگیِ حسی، به‌شکل طیف صورت می‌گیرد. اخیراً به روش‌های آموزش هنر و نمایش بیش‌تر توجه شده و هنرها به شیوه‌های متنوع‌تر و گسترده‌تری برای افراد اوتیسمی به‌کار گرفته شده‌اند. هم‌چنین بسیاری از کودکان و بزرگ‌سالانِ اوتیسمی در حال یافتن صدای واحد خود از طریق هنرها هستند. هدف نویسندگان این مقاله پیدا کردن الگویی برای آموزش نمایش است که هم‌زمان به افراد کمک می‌کند تا استعدادها و کارهای هنری خود را با استفاده از فنون هنری خاص، که رشدِ مهارتِ اجتماعی، ارتباط، هم‌دلی و سایر موارد مربوطه به اختلالِ طیف اوتیسم را هدف قرار می‌دهد، گسترش دهند. در این مطلب بر استفاده از نمایش برای رسیدن به این دو هدف متمرکز خواهیم شد.
نمایش ابزار کارآمدی برای معرفی مهارت‌ها به افراد اوتیسمی است. دست‌نامه‌ی تشخیصی و آماریِ بیماری‌های ذهنی (انجمن روان‌شناسی آمریکا، ۲۰۰۰) ارتباط، اجتماعی‌شدن و مجموعه بازی‌های محدود را به‌عنوان معیار اصلی تشخیص اوتیسم برمی‌شمارد. در حالی‌که به موارد توصیفی دیگرِ مربوط به بیانِ عاطفی، تشخیص، هم‌دلی و پویایی‌های گروهی نیز اشاره می‌کند. وقتی هم کسی می‌پرسد “چه چیزی برای یک هنرمند موفق تئاتر لازم است؟” چیزهایی را برمی‌شمارد که به‌نظر می‌رسد خیلی شبیه به معیارهای بالاست. بازیگری فرایندی آموختنی است که می‌تواند به‌نحوی روش‌مند آموزش داده شود (بلوخ، اورتوس و سانتی باتر، اج، ۱۹۸۷). دست‌اندرکاران حرفه‌ایِ تئاتر اوتیسمی، ارتباط بین کمبودهای اوتیسمی و چیزهایی را که نمایش می‌تواند عرضه کند، یافته‌اند. دهه‌هاست که برای رشد کودک از صورتک استفاده کرده‌اند. پولاژک (۱۹۵۴) گفته است که صورتک‌ها می‌توانند به بچه‌ها برای کاوش در نقش‌های جدید، سروکار داشتن با تصویرهای منفی، به‌شیوه‌های نو، و افزایش شرکت در کار، کمک کنند و از کودکی نقل می‌کند که وقتی صورتک می‌زد، با شور بالا و پایین می‌پرید. صورتک‌ها در افراد طیف اوتیسم برای ارتقای ارتباط چشمی و در نتیجه کمک به مهارت‌هایِ تعاملِ اجتماعی، به‌کار گرفته می‌شوند (راما مورتی، ۲۰۰۸). هم‌چنین صورتک‌ها می‌توانند به گسترش توجه و تمرکز کمک کنند، چون بازیگری که اختلال طیف اوتیسم دارد و صورتک می‌زند، فقط می‌تواند از سوراخ‌هایی نگاه کند که برای چشم‌ها تعبیه شده و از این‌رو عوامل حواس‌پرت‌کنِ دیگر را به حداقل برساند. صورتک‌ها می‌توانند اعتماد به‌نفس را افزایش دهند، چون بازیگران طیف اوتیسمی، می‌توانند موقتاً خود را از نگاه عموم پنهان کنند. در یک کارگاه نمایش، جوانی که اوتیسم داشت، طی دو روز بی‌وقفه صورتش را با بازوهایش می‌پوشاند، اما وقتی به او و دیگران صورتک دادند، بازوهایش را انداخت و با هم‌بازی‌هایش به رقص درآمد. سپس صورتک را به خانه برد و وقتی هفته‌ی بعد به مدرسه‌ی استثنایی خود رفت، برای نخستین بار به رئیس مدرسه سلام کرد. صورتک‌ها مزه و رنگ دارند و می‌توانند در نمایشِ خلاقی به‌کار گرفته شوند که افراد اوتیسمی یا از آن غایب‌اند، یا در آن تأخیری عمل می‌کنند. شرکتِ والدین نیز عنصر مهمی در کار با صورتک است و روابط معنادارِی می‌تواند بین والدین و کودک در طول کار با ماسک برقرار شود. مادری در یکی از کارگاه‌ها، وقتی صورتکی را بر چهره‌اش کشید، برای نخستین بار در عمرش شنید که پسرش در مورد ویژگی‌های صورتش قضاوت می‌کند. ریچارد شکنر (۱۹۷۷)، بازیگری را “رفتارِ بازسازی‌شده” می‌نامد. نویسندگان برای توصیف فرایندِ استخراج از تجربه و حافظه‌ی ما بر روی صحنه، از اصطلاح “واکنشِ تمرین‌شده” استفاده می‌کنند. حافظه‌ی عاطفی ما منبع یا آرشیوی است که ما، زمانی‌که نقشی را بازی می‌کنیم، تصویرها و الگوهای رفتاری را از آن در می‌آوریم. جوانان طیف اوتیسمی، اغلب حافظه‌ی تصویری نیرومندی دارند، اما ممکن است فاقدِ توانایی برنامه‌ریزی و آمادگی برای فضاها یا رویدادهای نو باشند. آن‌ها ممکن است برای شرکت در مهمانی‌ها یا عروسی‌ها، یا رفتن به غذاخوری برای شام، یا بودن در یک فضای عمومی، دشواری‌هایی داشته باشند. واکنش‌های تمرین‌شده یا فنون بازی نقش، می‌تواند به آن‌ها کمک کنند تا در موقعیت‌های اجتماعی، نظیرِ رفتن به اولین قرارها، سلام کردن به غریبه‌ای از جنس خودشان یا جنس مخالف، سوار شدن به هواپیما، سفارش غذا در رستوران، سروسامان بخشیدن استرس و طیف گسترده و متنوعی از مهارت‌ها و موقعیت‌ها، آماده باشند. پشتیبان‌های دیداری، نظیر تصویرها یا مکان‌ها، چیزها یا مردم را به فرد نشان می‌دهند و قبل از رویدادِ واقعی، تمرینی هم ترتیب می‌دهند. تمام صحنه‌ها مثل یک تمرینِ تئاتری از قبل سازمان می‌یابد و بازی می‌شود. وسایل صحنه‌ی پیش‌بینی‌شده را نیز می‌توان به‌کار برد تا تمرین صورت درستی به خودش بگیرد. این فرایند به شخصِ طیف اوتیسمی، امکان می‌دهد که رفتار و کنش‌های اجتماعی را تمرین کند، درست مثل بازیگری که نقش خود را تمرین می‌کند. هم‌چنین بازی‌های واکنشیِ تمرین‌شده، فرصت‌های جالبی برای بازی نقش‌ها یا تماشای دیگران که نقش بازی می‌کنند، فراهم می‌کنند و گذاشتن خود در موقعیتی تخیلی، برای رشد هم‌دلی مهم است. ما در کار خود دیده‌ایم که چگونه بازی نقش می‌تواند انعطاف‌پذیری را زیاد کند. در یک اجرای تئاتری، از بازیگری که تازه به کار پیوسته بود، خواستند که چون یکی از بازیگران درست قبل از گشایش اجرا مریض شده بود، نقش‌های اضافی بازی کند. این بازیگر وارد این چالش شد و چند نقش را در آن نمایش بازی کرد و در تمام طول کار، آرامش و تمرکز خود را حفظ کرد و تبدیل به الگویی عالی برای بازیگران جوان‌تر شد. در جشنواره‌ی “هنرها برای اوتیسمِ دیگری” در مادورای هندوستان، پانزده بچه و خانواده‌هایشان از تمام مناطق کشور گرد آمدند تا تحقیق کنند و نتیجه‌ی تحقیق خود را از طریق هنرها اعلام کنند. سازمان‌دهندگانِ جشنواره ترتیبی داده بود که گروه به معبد باستانی بزرگ و شلوغی در مرکز شهر سفر کند. گروه تصمیم گرفت که قبل از سفر واقعی، دوباره با بازیِ نقش، رفتن به معبد را تمرین کند. بچه‌ها و خانواده‌ی آن‌ها تمرین کردند و درباره‌ی سرنخ‌های اصلی مربوط به بازدید از معبد، بحث کردند. در نتیجه‌ی این “واکنشِ تمرین‌شده” و آمادگی‌های دیگر، بچه‌ها کوچک‌ترین ناراحتی نداشتند و در طول دو ساعت بازدید از معبد، آرام و راضی بودند. تقریباً چهل درصد افراد طیف اوتیسمی، سخن نمی‌گویند (سی دی سی پی، ۲۰۰۷). آن‌ها ممکن است کارکردِ ارتباطی نداشته باشند، اما بعضی از صداهای ساده را تولید می‌کنند. اغلب روی صحنه، موقعیت‌هایی پیش می‌آید که بازیگر غُر می‌زند، جیغ و فریاد می‌کشد، اما حرف نمی‌زند و بازیگران متن خود را با صداها مؤکد می‌کنند. الگویی برای ارتباط، بر مبنای این تجربه ایجاد شده و هم‌اکنون بعضی از خانواده‌ها برای ایجاد یک زبانِ قراردادی به‌نام “سپر صدا” به‌کار می‌گیرند (رامامورتی، ۲۰۰۸). ممکن است پژوهش در این مسیر به ایجاد زبانی مثل زبانِ بریل یا زبان نشانه‌ای بیانجامد. افراد طیف اوتیسمی در مورد چیزهایی که می‌خواهند و چیزهایی که احساس می‌کنند، مشکل ارتباطی دارند. والدین، اغلب در درک خواسته‌ها و نیازهای آن‌ها با شکست روبه‌رو می‌شوند. هم‌سالان، آن‌ها را درک نمی‌کنند و اغلب این آشفتگیِ اجتماعی به رفتاری توهین‌آمیز می‌انجامد. شیوه‌ی “سپر صدا” برای غلبه بر این مشکل، با کودکانی که مشکل گفتاری دارند، آزمایش می‌شود. کار یادگیری زبان با فراگیریِ صداها آغاز می‌شود. بشر می‌تواند با صداها نیازهای اساسی خود را با دیگران در میان بگذارد و ما اغلب برای ارتباط، به‌جای زبان به‌سراغ صداها می‌رویم. این نیازها را می‌توان نظام‌مند کرد و بچه‌ها و بزرگ‌سالان طیف اوتیسم را، پس از عدمِ موفقیت در درمانِ سخن‌گویی، تشویق کرد که برای ارتباط، از صداها استفاده کنند. هر خانواده می‌تواند فرهنگی از صداها درست کند و حروفِ صدادارِ اصلی را برای ابراز نیازهای خود به‌کار گیرد. به‌طور مثال “آ آ” می‌تواند نیاز به رفتن به دست‌شویی را اعلام کند. بعضی از خانواده‌ها در هندوستان، برای این‌که جمعِ بزرگ‌تری درست کنند تا والدین با فرصت‌های اجتماعی، ارتباط بیش‌تری برقرار کنند، تجربه‌های برنامه‌ی “سپر صدا” را دنبال می‌کنند. بازیگران، زمان بازی برای اشاره به مکان‌هایِ خاص، حالت یا حضور شخص یا شیئی دیگر، از نقاط اصلی استفاده می‌کنند. این نقاط اصلی، جایی از مثلاً نواحیِ خانه در تئاتر قرار دارند و بازیگر در تمرین و اجرا، جای آن‌ها را تمرین و برآورد می‌کند. بازیگر می‌تواند چشم‌ها و توجه خود را به چندین نقطه در فضای تئاتر حرکت دهد و برای این جاها ویژگی‌های عاطفی و فیزیکی در نظر بگیرد (مثل وقتی که هملت چهره‌ی عمومی خود را تصویر می‌کند). دانشمندان روی فرایندهای مکانیکی چشم‌ها و از جمله حرکت‌های سریع چشم، مطالعه کرده‌اند (فیشر و بریت میر، ۱۹۸۷) و همین‌طور روی سیستم‌های تمرکز (لابرگ و دیگران، ۱۹۹۷) تا درک بهتری از نحوه‌ی حرکت ما بین نقطه‌های اصلی در محیط پیدا کنند. این پژوهش‌ها چیزهایی زیادی در مورد تمرکزِ پیرامونی، نحوه‌ی حرکتِ چشم بین حالت‌های مشتاقانه و غیرمشتاقانه و تأخیرهای زمانی در این نقل و انتقالات، به ما می‌گویند. اخیراً این کار در مورد افراد طیف اوتیسم صورت گرفته (وان درگیت و دیگران، ۲۰۰۱؛ تاون سند، هاریس و کورچنس، ۱۹۹۶) و در مقایسه با افرادِ نوعاً رشید، تغییراتِ کندتری را در توجه و تمرکز بین نقاط نشان داده است. تکنیک‌های نقطه‌ی تمرکز را نویسندگان با بازیگران طیف اوتیسم کار می‌کنند تا مهارت‌های ارتباطی، ارتباطِ چشمی، توجه، تشخیصِ عاطفی و تجربه‌ی عاطفیِ آن‌ها را گسترش دهند. نخست نور فلاش به‌کار می‌رود تا به بازیگران اوتیسمی کمک کند به‌سرعت در فضای مشخص، نقطه‌های کانونی را پیدا کنند و با این هدف که به‌مجردِ دریافتِ این نقاط، نور فلاش محو شود، بین نورهای چندگانه حرکت می‌کنند. بعد به هر یک از نقاطِ کانونی، عاطفه‌ای اختصاص می‌یابد که یا تصویرهای عاطفی (مثل شادی، اندوه، چهره‌های عصبانی و امثال آن) روی دیوار ثابت می‌شوند و یا فقط از حافظه‌ی عضلانی استفاده می‌شود. سپس بازیگران بینِ نقاطِ کانونیِ عاطفی حرکت می‌کنند و یا با حرکت چهره و یا با احساس و بدنِ خود، واکنش نشان می‌دهند. دوباره ممکن است به نور فلاش نیاز باشد که به بازیگران اوتیسمی کمک کند تا حرکات‌های خود را در بین نقطه‌ها مشخص کنند. استفاده از نقطه‌های کانونی، شیوه‌ی جالب و مؤثری برای آموزشِ ارتباطِ چشمیِ ساده و به‌هم پیوستن تغییرات توجه و همین‌طور کار عاطفی پیچیده‌تر در بازیگری است. فعالیت‌های گروه‌ها و هنرهای نمایشی، برای افراد دارای اختلالِ طیف اوتیسمی، روز به روز در همه‌ی جهان افزایش می‌یابند (اشنایدر، ۲۰۰۷؛ نلسون، ۲۰۰۸). گروه‌های تئاتر اوتیسمی، با عناصرِ اجراییِ خود کمک می‌کنند تا نمایش را از فنون مهارتی فراتر ببرند و به رویدادی تبدیل کنند که بازیگران را با اوتیسم در جامعه‌ی خود پیوند دهد. مخاطبان، با همسایه‌ها و هم‌سالانِ اوتیسمی مرتبط می‌شوند و هنرها تبدیل به جایگاهی برای دیالوگ، بازی و درک می‌گردند. به‌طور مثال در جولای ۲۰۰۹، در محلِ کنفرانسِ جامعه‌ی اوتیمسیِ آمریکا در ایلینوی، اردویِ نمایشی برگزار شد. افراد زیادی از طیف اوتیسم و هم‌سالانِ نوعیِ آنان، دو روز به‌طور فشرده در کلاس‌های بازیگری شرکت کردند و از بداهه‌سازی‌ها و نوشتن بر مبنای یکی از داستان‌های “ازوپ”، نمایشی موزیکال آفریدند. این تجربه‌ی جمعی، بازیگران را از گوشه و کنارِ آمریکا گرد آورد و جامعه‌ای حقیقی ایجاد کرد. یکی از بازیگران طیف اوتیسمی، در نامه‌ی خاطره‌انگیزی به ما نوشت: “تجربه‌ی من بسیار عالی بود، چون اگر این کار را نکرده بودم، حتی بدون شنلِ شاهی، صورتکِ شیر یا تاجِ بدلی، بسیار کسل می‌شدم … آن نمایش تجربه‌ای بی‌نظیر برای من بود! هم‌چنین شوخی‌های آخرِ نمایش را دوست داشتم … به‌خاطر این فرصت از شما تشکر می‌کنم. واقعاً به آن نیاز داشتم”. گروه‌های نمایش برای بازیگران طیفِ اوتیسمی، به‌خوبی از فنونی استفاده کردند تا از مهارت‌های نوین حمایت کنند، هر چند که هدف این گروه‌ها بسیار شبیه هدف‌های سایر گروه‌های تئاتری بود. از طریق این اجراها، نویسندگانی با چندین هنرمند آشنا شدند، که به‌خوبی آن‌ها را از نظر کار و حمایت‌های اجتماعی، راهنمایی کردند تا بتوانند بازیگران، کمدین‌هایِ ستندآپ، طراحانِ صحنه و مدیران صحنه‌ی قابل‌قبولی باشند. فنونِ نمایش، به‌نحوی خلاقانه برای کمک به افراد اوتیسمی به‌کار می‌روند تا مهارت‌ها و دیدگاه‌های نوین را گسترش دهند. هدف‌هایی هم برای تربیتِ “هنرمندِ درونی”، نه فقط برای آموختنِ مهارت‌ها یا رفتارها، در کار هست. معلمان، والدین و پرستاران، به‌نحوی امیدبخش به استفاده از نمایش و سایر هنرها برای کمک به افراد اوتیسمی ادامه می‌دهند. تا آن‌ها بتوانند ابرازوجود کنند و در دنیا ببالند. آموزش هنرهای خاصی که بر نیروها متکی هستند، می‌تواند زندگی اوتیسمی‌ها را به‌شدت زیر و رو کند. هنرمندانی که از این آموزش‌ها بهره می‌گیرند می‌توانند صدای حقیقی خود را کشف کنند و شاید روزی هم بتوانند زندگی قابل‌قبولی در عرصه‌ی هنرها داشته باشند.

آخرین مقالات منتشر شده

گفتگو با دکتر شهرام گیل آبادی، مدیرعامل خانه تئاتر

شهرام گیل‌آبادی مدیرعامل خانه‌ی تئاتر است، اما فعالیت‌های گسترده‌ای در زمینه‌ی مدیریت رسانه، تهیه‌کنندگی رادیو و تلویزیون، تدریس در دانشکده‌های هنری، کارگردانی تئاتر و نگارش نمایش‌نامه، مقاله و کتاب نظری

ادامه مقاله »

فرآیند مشاهده (دیدن) در آموزش تئاتر

شبکه‌های چندرسانه‌ای آموزشی، عامل تحول در روش‌های سنتی آموزش شده‌اند. اما تأثیرگذاری آن‌ها نیازمند دقت در طراحی و تولید محتوا بر اساس اهداف واحدهای درسی و توانایی‌های کاربران است. به‌کارگیری

ادامه مقاله »

شگردهای نامگذاری نمایشنامه

نمایش‌نامه‌نویسان همواره به‌دنبال شگردهایی برای انتخاب نامی مناسب برای نمایش‌نامه‎ی خود بوده‎اند. گاهی نام نمایش‌نامه، برگرفته از نامِ شخصیتِ اصلیِ آن بوده است، مثل «هملت» یا «مکبث» و یا «فاوست».

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist