جوهره تئاتر ناب، مواجهه ابدی تراژدی زیستن و خواست آزادی

جوهره، ضرورت و اهمیت هنر تئاتر چیست؟ چه «مناسبات پُرباری میان تئاتر اصیل و بافت زندگانی اجتماعی‌ای پویا و خلاق» وجود دارد؟ آن‌ نیرویی که موجب ماندگاری تئاتر در طول قرون و هزاره‌ها شده و علی‌رغم پیدایی ده‌ها دست‌آورد جدید و به‌ظاهر مشابه، که ظهور هر کدام، پایان تئاتر به‌نظر می‌رسید، موجب شده تا تئاتر هم‌چنان قدرت‌مندانه و مؤثر استمرار یابد. تئاتری که در انطباق و سازگاری با هر آن‌چه نوپدید بوده یا حتی از پی خواهد آمد، اشکال و رنگ‌های تازه‌ای می‌یابد، به‌شکلی که هرگز به ثبات و تکرار تن در نداده و همواره با تحول‌گرایی مدام و بی‌پایان، در جست‌وجوی تحقق مفاهیم نوشونده‌ی عدالت و آزادی است، به‌شکلی که به‌نظر نسبتی مستقیم مابین تئاتر و توسعه‌یافتگی و دموکراسی وجود دارد. چه چیز موجب نیاز و وابستگی جوامع به تئاتر و ضرورت پرداختن به تئاتر است؟ هنری که ماهیتاً و از مبنا، با پیدایی و شکل‌گیری مفهوم و موجودی به‌نام انسان و هم‌پای او، موجودیت یافته و شکل گرفته است، چگونه توانسته است هم‌چنان به‌عنوان یک ضرورت و نیاز انسانی مطرح باشد؟ چرا امکانات ارتباطی نوظهور و تحولات اجتماعی و تغییرات عظیم در سبک زندگی و بالاخره زندگی مدرن، که گمان می‌رفت پیدایی هر کدام‌شان، پایان و مرگ قریب‌الوقوع تئاتر باشد، نه‌تنها موجب حذف یا بی‌رونقی درازمدت تئاتر نشد، که در ساختارهای پیشرفته‌تر تمدن انسانی، حتی به توسعه و گسترش تئاتر کمک کرد، یا درست‌تر آن‌که بگوئیم تئاتر توانست چون دانایی کل و اقیانوسی بی‌کران، تمامی این پدیده‌های نوظهور را در خود حل و ممزوج کرده، بی‌هیچ مقاومت تعصب‌آمیزی، خود را با هر تازگی و تحولی، تغییر و وفق داده و از آن‌ها و حتی به‌نظر، از هر آن‌چه از پی و در آینده خواهد رسید، برای قوام و تثبیت موقعیتش، بهره ببرد؟ پوشیده نیست که تئاتر تنها به‌عنوان یک هنر، با کارکردهای متعارف و شناخته‌شده و معمول، محدود نمانده است، که به‌عنوان یک پدیده‌ی اجتماعی، با وجوه متعدد و پیچیده، در خدمت انواعی از بهره‌برداری‌ها و بهره‌گیری‌ها و ازجمله مهم‌ترین آن‌ها توسعه‌ی پایدار، قرار گرفته است. یعنی جدا از فرآیندهای تولید محصول هنری، کارکردهای متفاوت و متنوع تعلیمی و توانمند‌سازانه یافته و جزئی مؤثر، با نقش‌هایی مداوماً افزایش‌یابنده، از جوامع پیشرفته و مدنی، با قابلیت‌های متعدد و متکثر آشکار و پنهان، شده است. شاید در تئاتر به نسبت، بیش از دیگر هنرها و پدیده‌ها، به انسان و مناسبات انسانی و مسائل هستی، اولویت و اهمیت داده و پرداخته شده است و از مبنا و اساس، اصلی‌ترین ابزار آن، در تمام مراحل شکل‌گیری و تولید و عرضه، همکاری و هماهنگی تام و تمام انسان‌هاست (با امکان حذف یا در اولویت نبودن هر چیزی غیر از وجود و حضور انسان)، و از سویی دیگر پیوندهای مابین تئاتر و کهن‌ترین علایق و نیازهای انسان، چون اسطوره و آیین و دین و فلسفه، و شهر و جامعه، بی‌شک بر موقعیت و جایگاه تئاتر مؤثر بوده است. هم‌چنین در عصر تقلیل و تهدید مناسبات انسانی، تئاتر با ویژگی و خصیصه‌ی منحصربه‌فردش به‌عنوان هنری زنده، علاوه بر وجوه زیبایی‌شناسانه یا سرگرم‌کننده، هم‌چون کارگاهی برای طرح معضلات و نارسایی‌های انسان، اجتماع و هستی به‌کار رفته و از وجوه متفاوتی چون آموزش تمامی موضوعات؛ امکان ابراز مسایل فردی، گروهی و اجتماعی؛ گسترش فرهنگ گفت‌وگو و پرهیز از خشونت و تک‌صدایی و دیکتاتوری و کمک به گسترش دموکراسی و توسعه‌ی پایدار، حتی درمان بیماری‌های روحی و روانی و … از تئاتر بهره گرفته شده و پیوندهای عمیق انسانی را حفظ نموده و اعتلا بخشیده است. لازم است از توجهات و نگاه‌هایی تازه در دیدگاه‌های معاصر و آینده‌نگر به موضوع تئاتر و نقش و جایگاه خاص و به‌نظر غیرقابل جایگزین آن در مناسبات و جهان آینده، سخن به‌میان آید، تا ارتباط تئاتر با مقولاتی چون دموکراسی‌های نوین و تعالی انسان یا آموزش‌های مدرن آینده و … و ضرورت بازتعریف معنای امروز تئاتر و ارتباط آن با جامعه و فرهنگ امروز، بازشناسی شود.
بنابراین شاید اگر در جوامع پیشرفته، اقبال به تئاتر روز به‌روز گسترش یافته و توجه به آن بیش‌تر می‌شود، علاوه بر خواست و تمایل مردم، با انگیزه‌هایی متعدد و از جمله وجوه مناسکی و آیینی و گردهم‌آیی تئاتر، در مواجهه‌ای زنده و با امکان تأثیرپذیری متقابل از مخاطبان و تأثیرگذاری مخاطبان بر یک‌دیگر، این توجه از جهات دیگری هم در مدیریت اجتماعی اهمیت و ضرورت دارد، چون از طریق تئاتر می‌توان بسیاری از بحران‌ها و مشکلات و نارسایی‌های اجتماعی را تشخیص داده و پیش از آن‌که به موضوعاتی غیرقابل کنترل و تهدیدکننده و پرهزینه برای انسان و اجتماع مبدل شوند، مدیریت و کنترل کرد و با به‌کارگیری کارکردهای پیش‌گیرانه‌ی تئاتر، از بسیاری هزینه‌های ناگزیر مادی و معنوی تحمیل‌شده بر جامعه، کاست.
«تئاتر» به‌عنوان موقعیتی برای «تفکر انتقادی، طرح پرسش، تغییر و تحول و عرصه‌گشایی، که در صدد به چالش کشیدن سازوکارهای فعلی، از طریق انتقاد بازاندیشانه و نیز دنبال کردن سازوکارهای بازتابی، و کشف ترتیبات بدیل، به‌منظور بازنمایی علایق رهایی‌بخش است»، مطرح است. تراژدی، ریشه‌‌ی اصیل تئاتر، نمایش‌گر برخورد میان «ساختارهای اجتماعی مرده و خودجوشی و نوآوری‌های حیات‌بخش اجتماعی؛ میان الزامات و تعلقات کهن‌گرا، و آزادی؛ میان نظام‌های ارزشی سنتی (که در قول و فعل، افراد پاس‌دار آن‌ها، ناهمگون شده‌اند) و پویایی زندگانی مدرن» است. و تئاتر ناب هم‌چنان به همان سرمنشا و الگوها پای‌بند است.
موقعیت بایسته‌ی انسان در تئاتر، «موقعیتی سرگردان میان دو جهان است: یکی مرده و دیگری ناتوان برای زاده شدن»؛ و تئاتر، «نزاع میان دو نیروی دائمی است، پویایی خلاق انسان و مانع الزامات و فشارها؛ آزادی و مانع بر سر راه آزادی؛ آرزو و منع آرزو. انقلابی پی‌درپی و دائمی است که ساختارها و صورت‌ها را می‌سازد و ویران می‌سازد و باز می‌سازد. نزاع عمیق انسان با اجبار و فشارهای عینی، میان آزادی و همه‌گونه اجبار که راه شکوفایی آزادی را سد می‌کنند». «هنرهای زیبا، کاری می‌کنند که جهان محسوس با ما سخن بگوید. ما چیزها را آن‌گونه می‌بینیم که هنر یادمان می‌دهد و طبیعت سرانجام، به هنر تشبه خواهد جست، هم‌چنان‌که انسان سرانجام، شبیه انسانی می‌شود که درام‌نویسان تصورش را در ذهن دارند».

آخرین مقالات منتشر شده

رابطه دولت و هنر

رابطه‌ی دولت و هنر در تمام جوامع بشری رابطه‌‌ای درهم تنیده و پیچیده است. این درهم برهمی دلایلی گوناگون دارد. عموماً و فارغ از نوع آن، ذات وابستگی حکومت به

ادامه مقاله »

اتول سواری تجددمابانه شاه مجنون

درباره‌ی اجرای نمایش «اتول سورون»؛ به‌نویسندگی باقر سروش و به‌کارگردانی شهروز دل‌افکار بی‌شک مواجهه‌ی ما ایرانیان در جایگاه یک ملت تاریخی، با تجدّد و مظاهر پیدا و پنهان‌اش، قصه‌ی است

ادامه مقاله »

تازه‌‌ها در تئاتر

برخورد محمد یعقوبی با انتشار بدون اجازه‌ی کارهایش محمد یعقوبی درصدد است جلوی انتشار غیرقانونی فیلم‌تئاترهایش را بگیرد. محمد یعقوبی با انتشار یادداشتی اعلام کرد: “چند روز پیش با خبر

ادامه مقاله »

تازه ها در تئاتر

هادی مرزبان و سرانجام دکتر نون هادی مرزبان که چند سالی هست درصدد اجرای نمایش دکتر نون است، به‌زودی تمرین‌های این نمایش را برای اجرا در تالار اصلی تئاتر شهر

ادامه مقاله »

ویژه روز جهانی تئاتر

  ۲۷ مارس مطابق با هفتم فروردین‌، روز جهانی تئاتر است. به همین مناسبت برای بزرگداشت این روز، هرسال یکی از هنرمندان تئاترِ جهان پیامی منتشر می‌کند. پیام امسال روز

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist