خروج از قبیله گرایی و شنیدن صداهای جهان

در جهان هویت‌گرای این روزهای ما، بی‌شک مسئله‌ی زبان، امری است تعین‌کننده. این‌که چگونه هویت‌های زبانی، به گسترش جنگ‌ها و نابرابری‌های محلی و منطقه‌ای دامن زده و مرزهای سیاسی را به ضرورتی گریزناپذیر برای امنیت و مقابله با «دیگری» بدل کرده‌اند، می‌تواند نشانه‌ای باشد بر شکاف‌های عمیق و پُرناشدنی میان مردم عادی در دوران دولت-ملت‌ها و سرمایه‌داری متاخر. دیگر چندان امیدی به بی‌طرف بودن زبان نیست، که هم‌چون یک وسیله‌ی ارتباطی عمل کند و به مفاهمه مابین انسان‌ها یاری رساند. از این منظر نمایش‌نامه‌ی «قبیله‌ها» می‌تواند یکی از آن تاملات خلاقانه در باب زبان انسانی و محدودیت‌هایش باشد، چرا که موسمِ وصل و فصل انسان‌ها، اصولاً بدون زبان بشری ناممکن است. از همان ابتدای نمایش‌نامه که اعضای خانواده دور یک میز جمع شده و مشغول مکالمات روزانه هستند، مسئله‌ی زبان، با ارجاع به روان‌کاوی لاکان، طرح می‌شود؛ وقتی‌که «کریستوفر»، یا همان پدر خانواده، برای آن‌که عاقبتِ بی‌فرجامِ عشقی نابرابر را تذکار داده و گوش‌زد کند، جملاتی از کتابِ نویسنده‌ای که دخترش «روث» با او آشنا شده را با طعنه و استهزا قرائت می‌کند. ارجاعی که در آغاز بی‌ربط و حاشیه‌ای می‌نماید، اما چشم‌اندازِ فلسفی و ایدئولوژیکِ این نمایش‌نامه را آشکار می‌کند: «مرحله‌ی نهاده‌ای یا آینه‌ای رشد، لکانی است، جایی‌که خودِ نشانه‌ای، یک‌پارچگی می‌یابد و زبان اتخاذ می‌کند. بدون زبان، اندیشه‌ی آدمی می‌میرد.» به‌راستی که بدون زبان، اندیشه‌ای هم نخواهد بود و زیستن در این دنیای مابعدِ برج‌ بابل، امری مخاطره‌آمیز به‌نظر می‌رسد. از این باب «قبیله‌ها» تلاش دارد نسبت اندیشه، زبان و زندگی روزمره را بار دیگر به افتراق گذارد و محدودیت‌های آن‌را در ساختن یک جهان دموکراتیک بیان کند. زیست مردم در تمامی جهان، متاثر از الگوی رفتاری طبقه‌ی متوسط است. چه در کشورهای به‌اصطلاح پیشرفته و چه در کشورهای در حال توسعه. دولت و خانواده از مهم‌ترین نهادهایی هستند که به‌نوعی این طبقه را قوام بخشیده و امکان تدوام آن‌را مهیا می‌کنند. نمایش‌نامه‌ی «قبیله‌ها» را می‌توان ذیل بازنمایی یک خانواده‌ی طبقه‌ی متوسطِ انگلیسی بازشناخت. بنابراین شخصیت‌ها مدام مجبور هستند نسبت خویش را با ساختار خانوادگی از نو تنظیم کنند. به‌لحاظ تاریخی و از منظر جامعه‌شناختی، جهان مدرن و شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری، نهادِ خانواده را از نقش‌های گذشته دور کرده و حتی مسببِ تضعیف آن شده است. سوژه‌ی مدرن در جهان سرمایه‌داری، برای ورود به اجتماع و کسب جایگاه نمادین، به زندگی خصوصی و دنیای خلوتی احتیاج دارد که مقوّم هویت‌یابی او باشد. اما در جهانی که «نینا رین» ترسیم کرده، گویی با مکانیسمی معکوس روبه‌رو هستیم که فرزندان بار دیگر به خانه بازگشته و زندگی خصوصی و خلوت‌شان را تا حدودی از کف داده‌اند. کریستوفر که مردی شصت ساله است در جایگاه پدر، ناخشنودی خویش را از این بازتولیدِ اجباریِ در کنارِ هم بودن، به اشکال مختلف بیان می‌کند. اما نکته این‌جاست که یکی از فرزندان که «بیلی» نام دارد از بچگی ناشنوا بوده و هیچ‌گاه نتوانسته یک موقعیت خوب اقتصادی بیابد تا خانه را ترک کرده و مستقل شود. بیلی که کوچک‌ترین فرزند خانواده است به‌تازگی با دختری به‌نام «سیلویا» آشنا شده که به‌علت مسائل ژنتیکی، در حال از دست دادن حسِ شنوایی است. حضور این دختر به‌نوعی باعث می‌شود که مناسباتِ قدرت در این خانواده‌ی پنج‌نفره، بحرانی گردد. سیلویا در مقام یک «دیگری» به خلوت این خانه وارد می‌شود، تا سطح تازه‌ای از روابط انسانی میان اعضای این خانواده تجربه شود. والدینِ بیلی از همان کودکی اجازه نداده‌اند که فرزندشان با واقعیت تلخی هم‌چون ناشنوایی روبه‌رو شده و هویت خویش را بر این اساس بنا کند. به‌جای آن‌که زبانِ اشاره بیاموزند، بیلی را مجبور کرده‌اند سمعک استفاده کند و لب‌خوانی بیاموزد. بنابراین جهانِ یک انسانِ ناشنوا را از ناشنوایانِ دیگر جدا و زندگی او را محدود کرده‌اند به قبیله‌ی خانوادگی. سیلویا در جایگاه یک «دیگری»، این ساختار را برهم می‌زند و به بیلی این امکان را می‌دهد که در تشکیلات دادستانی سلطنتی، مشغول به لب‌خوانی فیلمِ دوربین‌های مداربسته شود و در روشن شدنِ فرجامِ پرونده‌های لاینحلِ قضایی، مشارکت کند. مسیری تازه که امکان مستقل شدن از خانواده را فراهم می‌کند. سیلویا که به‌تدریج در حال از دست دادن حس شنوایی است، در موقعیتِ بینابینی قرار دارد. کسی‌که روزگاری توانایی شنیدن داشته و این روزها با سرعتی باورنکردنی به‌سمتِ ناشنوایی می‌رود. اما بیلی از همان ابتدا ناشنوا بوده و این خانواده است که به انکارِ این واقعیت برخاسته و از یک انسان ناشنوا، زیستن در دنیای اصوات را طلب کرده است. پس بی‌جهت نیست که حضورِ سیلویا برای انسجامِ خانوادگی، یک تهدید محسوب شود و به کریستوفر و «دنیل» این اجازه را می‌دهد که گاه و بی‌گاه با طعنه و سرزنش رفتار کنند و حتی موقعیت بحرانی سیلویا را مستمسک تحقیر و طرد قرار دهند. با آن‌که این دختر اولین عشقِ واقعیِ زندگیِ بیلی است اما تا حد امکان نبایست به حریمِ خانواده داخل شود و بیلی را برای همیشه از آنان دور کند. بودنِ سیلویا در یک موقعیتِ مرزیِ تجربه‌یِ توامانِ شنوایی و ناشنوایی، می‌تواند شناختِ بیلی از جهانِ هستی و جایگاهِ اجتماعی خویش را واجدِ آگاهی تازه‌ای کند که قبل از این از او دریغ شده است. هم‌چنان‌که نمایش‌نامه‌ی «قبیله‌ها» در بابِ زبان و هویت‌گرایی در جهان مدرن است، به کنشِ ترجمه و تفسیر هم نگاهی انتقادی دارد. به‌قولِ داریوش شایگان، دورانِ معاصر واجدِ هویتِ چهل‌تکه است و لاجرم کنشِ ترجمه و تفسیر ضرورت آن. زبانِ اشاره که بیلی بعد از آشنایی با سیلویا می‌آموزد، لب‌خوانی صحنه‌های جرم، شکلی از ترجمه و تفسیر است. از یاد نبریم که چگونه بیلی برای یک صحنه‌ی جرم، در مقابلِ دویست و سی و شش کلمه‌ی درست، در حدودِ هزار و هشت‌صد و پنجاه کلمه‌ی اشتباه را به گفت‌وگوها «اضافه» کرده است. بیلی بیش از آن‌که مشغول ترجمه باشد، در حالِ تفسیر کردنِ گفت‌وگوهاست و باور دارد که کارِ خطایی نکرده و تنها با تکیه بر تخیلِ خویش، نکاتی را انتقال داده، که بعضی افراد دوست دارند از این صحنه‌ها بشنوند. به‌قولِ امید مهرگان: «ترجمه، حقیقتاً نوعی اجبار است و ضرورتاً میرا و نامتناهی» است. بیلی با مهارتی که از کودکی آموخته، در همکاری با تشکیلاتِ دادستانیِ سلطنتی به اجباری توامان نامتناهی مبادرت ورزیده است. او را می‌توان مترجم/مفسری دانست که چیزهایی را روایت می‌کند که شاید واقعی نیستند، اما روایت کردن‌شان شنیدنی است و خلاقانه. به هر حال کنشِ ترجمه و تفسیر، چه با لب‌خوانی و چه با زبانِ اشاره، مستعد بدفهمی و سوتفاهم است. نینا رین در نمایش‌نامه‌ی «قبیله‌ها» این نکته را طرح می‌کند که زبان در هر شکلِ آن، به‌تمامی نمی‌تواند مفاهیم را انتقال دهد و در این زمینه ناتوان است. پس بی‌جهت نیست که ناشنوایی میانِ انسان‌ها، قبیله‌ها و دولت-ملت‌ها به این حجم انبوه رسیده و می‌تواند طلیعه‌ی یک دوران بی‌اعتمادی و تنازعات بی‌پایان باشد. زبان، برای فاهمه‌ی بشری و ارتباطاتِ انسانی محدودیت دارد، اما شوربختانه هم‌چنان مهم‌ترین امکان ارتباطی است و بدیل چندانی ندارد. جهانِ معاصر، گرفتارِ ناشنوایی است و صد البته مشغولِ تولیدِ گفتارهایِ بی‌پایانِ سیاست‌مداران در بابِ مفاهمه و هم‌زیستی. جهانی که هویت‌گرایی فزاینده‌ی این روزهای آن، به خشونتی افسارگسیخته دامن‌ زده و بشریت را به‌سویِ مغاکی ترس‌ناک، ره‌سپار کرده است. نمایش‌نامه‌نویسی چون نینا رین، این حقیقت را گوش‌زد می‌کند که همگی ما به درجاتی ناشنوا هستیم و پذیریش این واقعیت می‌تواند اولین گام برای آموختنِ زبانی باشد که فهمِ «دیگری» را ممکن سازد. می‌باید از قبیله‌های زبانی و هویتیِ خویش بیرون بیایم و به گفت‌وگوی عادلانه و برابر با دیگران مشغول شویم. به هر حال ناسیونالیسمِ هویت‌گرای افراطی، بزرگ‌ترین محرّکِ برساختنِ قبیله‌هاست. انسان‌هایی که در مرزهای محدود و خیالی خویش، بر هویت‌های مشترکی تاکید دارند که دست‌آوردی ندارد، الا جنگ و ویرانی. در فرازی از «قبیله‌ها»، دنیل به رذیلتی اخلاقی اشاره می‌کند که می‌تواند موجب هم‌بستگی افراد شود: «هیچی مثل بدگویی پشت سر یه نفر، دو تا آدم رو با هم متحد نمی‌کنه.» این اتحادهای قبیله‌گرایانه، گاه مبتنی بر یک فقدان، هم‌چون ناشنوایی، و گاه تعلق داشتن به یک جغرافیای سیاسی است. هر چه هست اگر قبیله به «دیگری» گشوده نباشد، به‌راحتی می‌تواند ما را تا انتهای دوزخ با خود ببرد.

آخرین مقالات منتشر شده

ویژه روز جهانی تئاتر

  ۲۷ مارس مطابق با هفتم فروردین‌، روز جهانی تئاتر است. به همین مناسبت برای بزرگداشت این روز، هرسال یکی از هنرمندان تئاترِ جهان پیامی منتشر می‌کند. پیام امسال روز

ادامه مقاله »

گفتگو با دکتر شهرام گیل آبادی، مدیرعامل خانه تئاتر

شهرام گیل‌آبادی مدیرعامل خانه‌ی تئاتر است، اما فعالیت‌های گسترده‌ای در زمینه‌ی مدیریت رسانه، تهیه‌کنندگی رادیو و تلویزیون، تدریس در دانشکده‌های هنری، کارگردانی تئاتر و نگارش نمایش‌نامه، مقاله و کتاب نظری

ادامه مقاله »

عرضه و تقاضا در بازار تئاتر

در این نوشتار نخست به فرایند بازار تئاتر می‌پردازیم. در ادامه عوامل مؤثر بر تقاضای تئاتر را فهرست می‌کنیم و در پایان بخشی از یک پژوهش میدانی را به‌عنوان شاهدی

ادامه مقاله »

بنیاد نمایش در ایران

می‌توان استنباط کرد که دکتر ابوالقاسم جنتی عطائی، به چند دلیل، تحت‌تاثیرِ مجید رضوانی، نویسنده‌ی پژوهشی با عنوان «پیدایش نمایش و رقص در ایران» بود (این پژوهش در سال 1356،

ادامه مقاله »

پیامدهای خصوصی شدن تئاتر

اگر بخش خصوصی بتواند به‌نحوی کارآمد، در بازار تولید و عرضه‌ی یک کالای خاص، حضور داشته باشد، برخی نتایج و پیامدها از این خصوصی شدنِ تئاتر حاصل می‌شود. در این

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist