درباره نمایش «جان» به نویسندگی آنی بیکر

آنی بیکر، نویسنده‌ای است توانا. زنی با گرایشات سوسیالیستی، که در آثارش به مسائل نژادی و جنسیتی می‌پردازد و گرفتار تقلیل‌گرایی‌ فمینیسم لیبرال نمی‌شود. او که جهانِ محدودِ شخصیت‌هایش را در اتصال با سیاست و تاریخ، به امر کلی پیوند می‌زند، روایت‌گر تضادهایِ نسلی این روزهای امریکا است. شاید بتوان تلاش او را در اثری چون «جان»، تأملی از سر حوصله دانست در باب این گزین‌گویه‌ی حکمت‌آمیز سیسرو که «تنهایی، بهترین دوست آدمی‌ست»، چرا که جهان صنعتی امروز، چنان مقهور اسطوره‌ی پیشرفت شده که در هیاهویی بی‌پایان سرمایه‌داری، امکان خلوت و مراقبه و تزکیه‌ی نفس، برای خیل کثیری از مردمان، عملاً ناممکن شده است. پس بی‌جهت نیست که شخصیتی چون «مرتیس کاترین گریون»، که زنی ۷۲ ساله است و صاحبِ مهمان‌پذیری در شهر گتیس‌برگ، خطاب به دوست نابینای ۸۲ ساله‌اش، «جِنِویو مارادک»، به لاتین جمله‌ی سیسرو را بر زبان آورده و یادآور می‌شود که تنهایی را غنیمت شمرده و آن‌را دوست می‌دارد. مرتیس زنی است ساده‌دل و مهربان، که گویی به حکمتِ مردان قدیم باور دارد و در پاسخ به مهمان‌اش، «الیاس اسکریپر هافمنِ» ۲۹ ساله، که از او در باب اعتقادات مذهبی‌ می‌پرسد، با لبخند پاسخ می‌دهد که یک «نو-افلاطونی» است. به‌راستی آنی بیکر با فاصله گرفتن از مناسبات شهرهای بزرگ، در پی آن است که بار دیگر به سنت‌های گذشته بازگردد و منادی یک فضای رازورزانه‌ی اطمینان‌بخش باشد. یک جهان مبتنی بر اسطوره‌ و راز که چندان میانه‌ای با زندگی شتاب‌ناکِ مدرن ندارد و از انسان و اشیا در مقابلِ تهاجمِ انسانِ مدرن محافظت می‌کند. اشاره‌ی مرتیس به نو-افلاطونی بودن، از آن جهت قابل‌اعتناست که در نظر بگیریم «آموزه‌های نو-افلاطونیان، فرد را در یک تصویر جهان‌شناختی بزرگ‌تر قرار می‌دهد و شرّ را به‌عنوان عدم، توصیف می‌کند و تن را به‌عنوان عدم و روح را به‌عنوان وجود تلقی می‌کند. هدف آن است که روح را از تن رها سازیم. به‌طوری‌که روحِ فرد می‌تواند وحدتِ فراگیر را با روحِ جهانی تجربه کند. فلوطین که در اسکندریه‌ی مصر زندگی می‌کرد، از افلاطون تفسیری ارائه داد که از نظریه‌ی دوگانه‌ی ایده‌ها به‌دور بود. در عوض، وی جهان را به‌عنوانِ کنش و واکنشِ متوالی روشنایی و تاریکی توصیف می‌کند. قانونِ جهان، یکتایِ وصف‌ناپذیر است که فقط از طریقِ استدلال قابل بررسی است، اما وصف‌‌ناپذیر است: این قانون شالوده‌یِ غاییِ جهان است. این قانون بر کلِ وجود پرتو می‌افکند؛ همانندِ منبعی نوری که به اطرافش نور می‌افشاند و هر اندازه که پرتوهای نور از منبعِ نور دورتر می‌شوند، کم‌رنگ‌تر می‌گردند، تا آن‌‌که به تاریکی می‌رسند. قاعده‌ی پرتوافشانی یا تجلی، دلالت بر آن دارد که یکتای معنوی، وجودی است که دارای قدرت مطلق و حافظ همه‌چیز است، در حالی‌که ماده، به‌عنوان عدم تصور می‌شود. از این‌روی، یک سلسله‌مراتب از یکتای غیرمادی و غیرقابل وصف تا پدیده‌های مادی و وصف‌پذیرِ متکثر وجود دارد. انسان، به‌خاطر ماهیت طبیعی‌اش، می‌تواند در پی رسیدن به این یکتا باشد. اما او به‌‌عنوانِ موجودی جسمی در عدمِ مادی سهیم است. بنابراین، بین روح و جسم تنش است. البته انسان می‌تواند در پی رسیدن به یکتا باشد. هدف، وحدتِ روح با پرتوهایِ یکتا است. این وحدت را نمی‌توان به‌طور موضوعی بیان کرد. بنابراین، وحدتِ فوق، یک وحدتِ غیرقابل وصف است». صورت‌بندیِ دشوار «نیلز گلج» و «گانر اسکربک» از نو-افلاطون‌گرایی، در کتابِ «تاریخ اندیشه‌ی فلسفی در غرب»، به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه قدما، جهان خود را ادراک می‌کردند. بنابراین برای فهمِ جهانی که آنی بیکر خلق کرده، می‌بایست توجه داشت به ارجاعاتی که در متن به دوره‌های مختلف فکری، گرایشات الهیاتی و رخدادهای تاریخی می‌شود. شکلی از به‌کار بستن هرمنوتیک مدرن در باب فهمِ گذشته‌ای که به آن استناد می‌شود. با آن‌که ساختار روایی این اثر، کمابیش کلاسیک است، اما با نمایش‌نامه‌ای چندلایه روبه‌رو هستیم که تفسیرپذیر است و به‌راحتی به فهم درنمی‌آید. آنی بیکر، از عقلانیتِ ابزاریِ جامعه‌یِ مدرنِ شهری فاصله می‌گیرد و به حومه‌هایِ دور افتاده‌یِ امریکا عزیمت می‌کند. فاصله از زندگیِ کلان‌شهری، زیستن در منطقه‌ای کوچک و خالی از سکنه هم‌چون گتیس‌برگ، که تاریخچه‌ای خون‌بار از نزاعِ نیروهایِ مختلفِ جنگِ داخلیِ امریکا دارد، به کسی چون مرتیس، این امکان را داده که با شکلی از باطنی‌گرایی، به صلح با خویشتن و هماهنگی با جهان هستی، دست یابد. پیرزنی منعطف، که به‌تنهایی مهمان‌پذیری کوچک را اداره می‌کند و فضای داخلی‌ آن‌را با انواع و اقسامِ عروسک‌ها و اشیایِ قدیمی انباشته است.

در نمایش‌نامه‌ی «جان»، چندان با امر خارق عادتی مواجه نمی‌شویم. آنی بیکر الگوی تثبیت‌شده‌ای را به‌کار گرفته است که بارها به تماشا نشسته‌ایم: زوجی جوان به مهمان‌پذیری خلوت و دورافتاده می‌روند و به‌مرور با حوادثی عجیب و گاه ترس‌ناک روبه‌رو می‌شوند که به خودآگاهی‌ و تصمیم‌گیری در رابطه با آینده‌ منتهی می‌گردد. به‌قول منتقدی چون هیلتون آلس: «الیاس اسکریپر هافمن پسر ۲۹ ساله‌ای، همراه دوست‌دخترِ ۳۱ ساله‌ی آسیایی‌اش، جنی چانگ، وارد می‌شوند. ماجرا در اواخر ماه نوامبر در گتیس‌برگ پنسیلوانیا می‌گذرد. این زوج در مسیرشان از نیویورک که محل زندگی‌شان است و از اوهایو که در کنارِ پدر و مادرِ جنی بودند، سفری را آغاز کرده‌اند. آن‌ها در گتیس‌برگ توقف کرده‌اند، زیرا الیاس، پسر یهودی‌ای که با پدر و مادری هیپی در کالیفرنیا بزرگ شده، ذهنش درگیر جنگ داخلی بوده و همیشه دوست داشته تاریخ‌نگار جنگ‌های داخلی شود و نه موسیقی‌دان. بنابراین این سفر، نوعی بازدید از سرِ شوق به روزگاران گذشته است». سفر به گتیس‌برگ و مواجهه با مکانی که یادآورِ تاریخ جنگ‌های داخلی است، الیاس را با گذشته‌ی امریکا رو در رو می‌کند. گویی ارواحِ کشته‌شدگان در گوشه و کنار شهر پرسه می‌زنند و زندگان را خطاب می‌کنند که روزگاری چه بر آنان روا داشته شده است. ارواحِ سرگردان مدام بازمی‌گردند تا واقعه را بازگویند که چگونه از کشته‌ها، پشته‌ها ساختند تا امریکای مدرن تأسیس شود. جالب آن‌که دوست‌دخترِ آسیاییِ الیاس، نشان از این مسئله دارد که امریکا هم‌چنان میزبان نژادها و قومیت‌های مختلف از سرتاسر دنیاست تا ساخته شود. و صد البته اختلافی که مابین این زوج مشاهده می‌شود، یادآورِ ادامه‌ یافتن جنگ‌های داخلی امریکا. هم‌چنان‌که تضادهای نسلی، جنسیتی و نژادی، نشان از ادامه یافتن جنگ داخلی در امریکا است. نوعی هویت‌گرایی که گاه در خلال گفت‌وگوی این دو نفر بر سرِ یهودی بودن و حتی شکلِ غذا خوردن، نمایان می‌شود. از یاد نباید برد که الیاس و جنی، متعلق به نسلی سیاست‌زدایی‌شده هستند که آرمان بلند بالایی ندارند و در ملالِ زندگیِ روزمره در حالِ دست و پا زدن‌اند. الیاس، یک یهودی نه‌چندان باورمند، که در کودکی تجربه‌ای ناگوار از سواستفاده‌ی جنسی را از سر گذرانده و به جهان بی‌اعتماد است. او متنفر از پرندگان و عاشق مطالعه در بابِ تاریخِ جنگ‌هایِ داخلی است. جنی اما زنی است مستقل، که در طراحی مسابقات تلویزیونی مشارکت می‌کند و حتی چند باری هم به الیاس خیانت کرده و آن‌را بازگو می‌کند. زنی که علاقه‌مند به شنیدن داستان‌های ترسناک است و خود را با تلفن همراه، سرگرم می‌کند.

آنی بیکر با خلق شخصیت غایبی چون «جان»، به مسئله‌ی ایمان در جهان جدید می‌پردازد. «جان»، کسی یا نیرویی است که در زندگی هر کس به‌نوعی حضور دارد. موجودی پنهان که گویا ما را زیر نظر دارد و هنگام مخاطره، تلاش می‌کند نجات‌‌بخش باشد. رقابتی نفس‌گیر میان «جان» و «خدا» وجود دارد. بنابراین «جان» پدیده‌ای است الهیاتی، و رقیبی برای خداوند در عصرِ سکولارِ مدرن. از قضا نمایش‌نامه‌ی آنی بیکر، با پیامکی که از جانب «جان» برای جنی ارسال می‌شود به پایان می‌رسد. همان کسی که جنی با او رابطه داشته و هر خبری از او موجب رنجش الیاس می‌شود. بنابراین می‌توان این‌گونه فرض کرد که «جان» احساس خطر کرده و به الیاس پیام داده که دست از رابطه با جنی بردارد و به این کلام سیسرو گوش فرا دهد که «تنهایی، بهترین دوست آدمی‌ست». یک بصیرت نو-افلاطونی که به کار افراد می‌آید، اما نمی‌تواند منازعه میان امریکایی‌ها را خاتمه دهد. چرا که جنگ داخلی هم‌چنان تا آینده‌ای نامعلوم ادامه دارد.

آخرین مقالات منتشر شده

برشت، شاعری که دروازه‌های تئاتر را برای ناممکن های فرمالیستی باز کرد

برتولت برشت برای نخستین‌بار در یادداشتی به‌تاریخ فوریه‌ی 1922، اصطلاح «فاصله‌گذاری» را به‌کار می‌برد: «امیدوارم از یک اشتباه بزرگ، آن‌چه که معمولاً هنر می‌نامندش، در «بعل» و «جنگل»، پرهیز کرده

ادامه مقاله »

پیامدهای خصوصی شدن تئاتر

اگر بخش خصوصی بتواند به‌نحوی کارآمد، در بازار تولید و عرضه‌ی یک کالای خاص، حضور داشته باشد، برخی نتایج و پیامدها از این خصوصی شدنِ تئاتر حاصل می‌شود. در این

ادامه مقاله »

تازه ها در تئاتر

هادی مرزبان و سرانجام دکتر نون هادی مرزبان که چند سالی هست درصدد اجرای نمایش دکتر نون است، به‌زودی تمرین‌های این نمایش را برای اجرا در تالار اصلی تئاتر شهر

ادامه مقاله »

یک پدر شیمیایی شده به فروش می‌رسد

حالا دیگر می‌توان با اطمینان به این نکته اشاره کرد که خانواده در سپهرِ سیاسی و اجتماعی این روزهای ایران، آماجِ سخت‌ترین دشواری‌هاست. آرمان‌گرایی انقلابی دهه‌ی شصت، به واقع‌گرایی دوران

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist