گفتگو با محمد یعقوبی، نمایشنامه نویس و کارگردان

محمد یعقوبی نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان شناخته‌شده‌ی ایرانی مقیم کانادا، از سال 2016 به‌طور پیوسته بیرون از ایران کار کرده و توانسته است یک متن به زبان انگلیسی هم بنویسد و برنده‌ی جایزه شده، برای نوشتن دومین متن‌اش هم حمایت مالی بگیرد. او در یک سال اخیر، که دنیا دچار کرونا شده، به‌عنوان یک فعال خلاق تئاتری به فعالیت‌هایش ادامه می‌دهد و از کار و زندگی ناامید نشده است. با او درباره‌ی این اوضاع نابه‌سامان حاکم بر تئاتر جهان و هم‌چنین کانادا صحبت کرده‌ایم و مروری داریم بر تجربیات نوشتاری، آموزشی و اجرایی‌اش در دیار غریب …

 


 

  • آیا کرونا مواجهه‌ی تازه‌ای برای تئاتر جهان است؟

بدون شک. چون تئاتر هنر زنده است و با حضور زنده‌ی مردم امکان‌پذیر است. از این نظر تئاتر آسیب فراوانی از کرونا خورده. ولی به گمان من، مشکل تئاتر آن‌چه گذشته نیست؛ مشکل تئاتر، وضعیت آینده‌ است. کرونا ترس از جمع شدن را در مردم نهادینه کرده و می‌توان پیش‌بینی کرد تئاتر که در مقایسه با فیلم در وضعیت پیش از کرونا، هنری چندان مورد استقبال مردم نبود و بیش‌تر هنری اقلیت‌گرا بود، پس از فروکش‌ کرونا، بیش‌تر با بحران تماشاگر روبه‌رو شود. شک ندارم بعد از کرونا مردم به هر جمعی ممکن است وارد شوند، ممکن است برای دیدن سلبریتی‌ها سر و دست بشکنند، ممکن است به هر مهمانی شلوغی پا بگذارند، برای شرکت در هر عزاداری با هم مسابقه بدهند، ولی شک دارم همین مردم بعد از برچیده‌شدن کرونا میلی به دیدن تئاتر داشته باشند. پای تماشای تئاتر که به میان بیاید، ترس از جمع‌ را از یاد نخواهند برد. مگر این‌که تئاترها پر شود از حضور سلبریتی‌ها.

 

  • در کانادا این مواجهه تا چه حد برای اهل تئاتر قابل تحمل شده است؟

گمان نمی‌کنم دوران کرونا برای هیچ تئاتری در هیچ جای جهان وضعیتی تحمل‌پذیر بوده باشد. شاید تنها فرق این باشد که این‌جا در کانادا، همه‌ی شهروندان از حمایت مالی در دوران کرونا برخوردار بوده‌اند. در تورنتو که من زند‌گی می‌کنم سالن‌های تئاتر در این یک سال و چند ماه بسته بود و هنوز هم بسته است. شرکت‌های جاافتاده‌ی تئاتر به اجراهای آن‌لاین گرایش پیدا کرده‌اند. جشنواره‌های تئاتر هم یا تعطیل شده‌اند یا به اجرای آن‌لاین رو آورده‌اند. در کانادا، کار هنری ممکن است مورد حمایت دولت قرار گیرد و برای آن از طرف دولت، هزینه پرداخت ‌شود. بر همین اساس برنامه‌هایی برای حمایت از هنرمندان در این یک سال طراحی شده و بعضی از اجراهای آن‌لاین مورد حمایت دولت قرار گرفته است.

 

  • تجربه‌ی خودتان در این یک سال در برابر کرونا چگونه بوده است؟

وقت بیش‌تری پیدا کردم برای نوشتن نمایش‌نامه. یکی از نمایش‌نامه‌ها را با هنرجویان کارگاه بازی‌گری، یک روز در هفته به‌صورت آن‌لاین تمرین می‌کنیم. اگر تا دو سه ماه دیگر سالن‌ها باز شوند به روی صحنه می‌بریم‌، اگر هم سالن‌ها باز نشود، به‌صورت آن‌لاین اجرایش می‌کنیم‌. هم‌زمان سرگرم نوشتن نمایش‌نامه‌ی دوم خودم به انگلیسی هستم و امیدوارم تا چهار ماه دیگر تمامش کنم.

 

  • آیا آموزش تئاتر هم با وقوع پاندمی کرونا دچار مشکل شد؟

اگر مشکلی و تهدیدی بوده ما تبدیلش کردیم به فرصت برای تغییر سازنده. بله، کرونا ناگزیرمان کرد تغییر کنیم، ولی من این تغییر را مثبت ارزیابی می‌کنم. کرونا باعث شد ما کارگاه‌ آن‌لاین بازی‌گری، کارگاه آن‌لاین نوشتن و کارگاه نمایش‌نامه‌خوانی آن‌لاین برگزار کنیم و حالا هنرجویان فارسی‌زبان از سراسر دنیا در کارگاه‌های ما حضور دارند. چند سالی بود که فکر می‌کردیم کارگاه‌های آن‌لاین برگزار کنیم، ولی هر بار پشت‌گوش می‌انداختیم و به همان کارگاه‌های حضوری در تورنتو بسنده می‌کردیم. برای همین بود که به‌محض شروع کرونا، ما کارگاه‌های آن‌لاین‌مان را شروع کردیم، چون از نظر سخت‌افزاری آماده بودیم. وب‌سایت‌مان آماده‌ی این کار بود. شاید دلیل پشت‌گوش انداختن این بود که به کیفیت کارگاه آن‌لاین امیدی نداشتیم. کرونا ناگزیرمان کرد برای برگزاری کارگاه‌های آن‌لاین دست به‌کار شویم و نتیجه خیلی بهتر از آن بود که
گمان می‌کردیم.

 

  • خودتان موفق شدید چه کارهایی را در این یک سال و چند ماه به صحنه ببرید؟

هیچ کاری به روی صحنه نبرده‌ام، چون سالن‌ها این‌‌جا بسته بود، ولی سه نمایش‌نامه‌خوانی آن‌لاین داشتیم و مدام درگیر برگزاری کارگاه بودیم. نمایشی را با هنرجویان کارگاه بازی‌گری تمرین می‌کنیم و آماد‌ه‌ایم که به‌محض باز شدن سالن‌ها به روی صحنه ببریم. چند اپیزود «رقص کاغذپاره‌ها» را هم با دوربین سی‌صدوشصت درجه ضبط کرده‌ایم و در فستیوال فرینج، نمایش خواهیم داد. کار با دوربین سی‌صدوشصت درجه، تجربه‌ی تازه‌ای برای من بود و خیلی لذت بردم. بعضی از اپیزودهای «رقص کاغذپاره‌ها» با دو تیم مختلف بازی‌گری، به دو زبان فارسی و انگلیسی، اجرا خواهد شد که تجربه‌ی دل‌پذیری است. یکی از اپیزودها را که به دو زبان اجرایش می‌کنیم همین‌جا در کانادا نوشته‌ام. جالب است که بازی‌گران فارسی‌زبان در اجرای آن نمی‌توانند آزادانه و راحت اجرایش کنند و من هم مجبورشان نخواهم کرد، به محدودیت‌هایشان احترام می‌گذارم ولی خوشحالم که بازی‌گران انگلیسی‌زبان شخصیت‌های نمایش‌نامه‌ام را بدون هیچ محدودیتی بازی خواهند کرد.

 

  • تجربه‌ی آنلاین برای آموزش و اجرا چقدر می‌تواند مفید واقع بشود؟

پس از کرونا هر کاری در جهان به‌گما‌نم تقسیم شده به آن دسته کارها که می‌توان آن‌لاین انجام‌شان داد و آن‌دسته که آن‌لاین نمی‌توان انجام‌شان داد. آموزش به گمان من، از آن دسته است که می‌توان آن‌لاین انجامش داد. ما با این پرسش شروع به برگزاری کارگاه بازی‌گری آن‌لاین کردیم که ببینیم در کارگاه آن‌‌لاین چه می‌توان کرد که در کارگاه‌های حضوری نمی‌توان؟ فقط هم ما نیستیم که کارگاه آن‌لاین برگزار می‌کنیم. مدرسه‌ی لی‌استراسبرگ (متد اکتینگ) و مدرسه‌ی بازی‌گری سنفورد مایزنر هم می‌دانم کارگاه‌های آن‌لاین بازی‌گری را شروع کرده‌اند. در مصاحبه‌های برخی هم‌کاران تئاتری ایران می‌خواندم که آموزش بازی‌گری آن‌لاین معنا ندارد و از این حرف‌ها. تجربه نشان داده این مخالفت‌ها و خط‌کشی‌ها همیشه توسط کسانی انجام می‌شود که مدتی بعد خودشان آستین بالا می‌زنند و مخالفت‌شان یادشان می‌رود. مثل مخالفان بازتولید تئاتر، که بعدها دست به کار بازتولید کارهای خودشان شدند. کسی منکر این نیست که کارگاه‌های بازی‌گری به شکل واقعی بهتر است ولی ما در کارگاه‌های بازی‌گری تمرکز کرده‌ایم روی کارهایی که در فضای آن‌لاین شدنی‌تر و بهتر ‌است. در برگزاری کارگاه‌ آن‌لاین نویسند‌گی و کارگاه نمایش‌نامه‌خوانی آن‌لاین به هیچ مشکلی برنخوردیم، حتی می‌توانم بگویم آن‌‌لاین‌ بودن‌شان بهتر هم هست. احتمالاً کارگاه‌های نویسند‌گی و نمایش‌نامه‌خوانی را حتی اگر کرونا تمام شود از این پس فقط به‌صورت آن‌لاین برگزار می‌کنیم.

 

  • در مورد نخستین متن انگلیسی‌تان، چقدر خودتان راغب به نوشتن‌اش بودید و چقدر دیگران از شما خواستند؟

کسی از من نخواست نمایش‌نامه برایش بنویسم. خودم سال ۲۰۱۸ به سرم زد نمایش‌نامه به انگلیسی بنویسم. هدف‌ام فقط این بود که ناگزیر شوم به انگلیسی فکر کنم. هیچ پیش‌بینی نمی‌کردم ممکن است حمایت مالی شوم. ولی پیش‌تر که رفتم خوش‌بختانه برای نوشتن آن حمایت مالی هم شدم. فرق این‌جا با ایران این است که شرکت‌های تئاتر فراخوان می‌دهند و اگر پروژه‌ی شما پذیرفته شود توسط آن شرکت تئاتر حمایت مالی خواهید شد.

 

  • جایزه‌ای که برای نخستین متن انگلیسی‌زبان‌تان گرفته‌اید چقدر ارزش‌مند است.

برای من خیلی ارزش‌مند است. خیلی کیف دارد خب. نمایش‌نامه‌ای نوشتم به زبانی که زبان مادری من نیست. وقتی شروع کردم به نوشتن آن هیچ فکر نمی‌کردم روزی ممکن است بابت نوشتن‌‌‌اش جایزه‌ای بگیرم که می‌تواند کمکم ‌کند با استناد به آن، درخواست حمایت مالی برای اجرای آن بکنم.

 

  • متن دوم با چه انگیزه و رویکردی دارد نوشته می‌شود؟

برای نوشتن متن دوم هم خوش‌بختانه حمایت مالی دریافت کرده‌ام. این خیلی خوب است خب. مهم‌ترین فرق این‌جا با ایران همین است. شما یکی دو صحنه‌ای را که نوشته‌اید ارائه می‌دهید و برای نوشتن ادامه‌ی آن، درخواست حمایت مالی می‌کنید. احتمال دارد طرح شما برای حمایت مالی پذیرفته شود. من در ایران هیچ‌وقت برای نوشتن نمایش‌نامه پیش از تمام‌شدن‌ا‌ش حمایت مالی دریافت نکرده‌ام. گمان نمی‌کنم هیچ نمایش‌نامه‌نویس مستقلی در ایران پیش از نوشتن نمایش‌نامه‌اش حمایت مالی شده باشد مگر این‌که برای ارگانی خاص و به سفارش نوشته باشد، ولی من سوژه‌ام را این‌جا خودم انتخاب می‌کنم و کسانی‌که طرح‌های ما را بررسی می‌کنند فقط به کیفیت کار ما توجه می‌کنند و کاری به مضمون آن ندارند. در ایران ولی نویسنده‌ی مستقل نه‌تنها حمایت مالی نمی‌شود، که تازه باید با ممیزی برای اجرا، چاپ و انتشار آن سروکله هم بزند. در ایران دولت نه تنها کمکی نمی‌کند بل‌که به عده‌ای حقوق می‌دهد که بازدارنده‌ باشند.

 

  • ایرانیان مقیم کانادا امروز چقدر در تئاتر این کشور حضور فعال و مؤثری دارند.

سهیل پارسا این‌جا یکی از مهم‌ترین کارگردان‌های تئاتر کاناداست. من چندین کار این‌جا، به کارگردانی سهیل پارسا دیده‌ام و کیف کرده‌ام. هر بار نمایشی از سهیل به روی صحنه می‌رود در زمره‌ی بهترین‌ اجراهای تورنتو شناخته می‌شود. وارد هر شرکت تئاتر که می‌شویم وقتی می‌فهمند ایرانی‌ هستیم درجا نام سهیل به میان می‌آید. وجود سهیل پارسا برای همه‌ی ما ایرانی‌هایی که این‌جا در کانادا تئاتر کار می‌کنیم موهبتی است. ما وقتی شروع به کار تئاتر در این‌جا کردیم سهیل خیلی کمک‌مان کرد و ما همیشه خودمان را مدیون او می‌دانیم.

 

  • تجربه‌ی زیست شما در کانادا چقدر در رشد و تعالی نویسندگی‌تان تأثیرگذار بوده است.

این‌جا فرصت بیش‌تر داشتم و دارم که زیاد بخوانم و با نویسنده‌‌هایی آشنا شوم. مهم‌ترین اتفاق خوب برای من نوشتن به زبان دوم است که وادارم می‌کند جور دیگر هم بتوانم فکر کنم. در زبان دوم آزادانه‌تر و بی‌پرواتر می‌نویسم. در زبان دوم حق دارم اشتباه کنم چون زبان مادری من نیست. به همین دلیل احساس امنیت خاطر بیش‌تر می‌کنم. کسی از من توقع ندارد بی‌اشتباه بنویسم. این خیلی حس دل‌نشینی‌ است.

 

  • متونی که قبلـاً در ایران نوشته‌اید چقدر در خارج از ایران با مخاطبان خارجی یا حتی ایرانی ارتباط می‌گیرد.

سال ۲۰۱۶ که شرکت تئاترمان را این‌جا تأسیس کردیم نمایش‌نامه‌ی «یک دقیقه سکوت» را اجرا کردم که واکنش‌های متناقض داشت. برخی خیلی خوش‌شان آمد، برخی ولی روی خوش به آن نشان ندادند و بیش‌تر این‌ها دلیل‌ خوش‌نیامدن‌شان این بود که حضور بازی‌گران کانادایی را در نقش‌های ایرانی نمی‌توانستند بپذیرند. فقط یک بازی‌گر ایرانی بود و بازی‌گران نقش‌های دیگر همه کانادایی انگلیسی‌زبان و فرانسه‌زبان بودند. بیش‌تر تماشاگران کانادا سال‌مند هستند. برعکس ایران که جوانان بیش‌ترین تماشاگران تئاتر هستند. تماشاگران سال‌مند این‌جا توقع داشتند تئاتری ایرانی با بازی‌گران ایرانی ببیند، ولی ما آن سال اصرار داشتیم بیش‌تر با بازی‌گران کانادایی کار کنیم. بازی‌گر نقش جیمی بلوند بود، بازی‌گر نقش شیوا و شیدا هم سفیدپوست بودند و این برای تماشاگران سنتی کانادا باورپذیر نبود که بازی‌گرانی که قیافه‌شان داد می‌زد کانادایی هستند نقش‌های خاورمیانه‌ای را بازی کنند. خب این دلیل جالبی برای خوش نیامدن نیست. مگر در کشورهای خاورمیانه نمایش‌نامه‌های انگلیسی‌‌زبان با حضور بازی‌گران آن کشورها به روی صحنه نمی‌رود؟ چه‌طور این پذیرفته است ولی برعکس‌ش نه؟ به هر حال ما که کارمان را کردیم. هدف‌مان ‌آشناشدن با تئاتری‌های کانادا بود که به هدف‌مان رسیدیم. بعد از اجرای «یک دقیقه سکوت» چند کار دیگر هم به‌زبان انگلیسی به روی صحنه بردیم، ولی این را فهمیدیم که وقتی بازی‌گران‌مان ایرانی باشند، تماشاگران این‌جا بیش‌تر می‌پسندند. سال ۲۰۲۰ درست یک ماه قبل از همه‌گیرشدن کرونا، «زمستان شصت‌وشش» را در فستیوال NEXT STAGE به روی صحنه بردیم که بیش از هر کار دیگرمان این‌جا مورد توجه قرار گرفت و تمام نقدها درباره‌ی «زمستان شصت‌وشش» بدون استثنا مثبت بود.

آخرین مقالات منتشر شده

تازه ها در تئاتر

هادی مرزبان و سرانجام دکتر نون هادی مرزبان که چند سالی هست درصدد اجرای نمایش دکتر نون است، به‌زودی تمرین‌های این نمایش را برای اجرا در تالار اصلی تئاتر شهر

ادامه مقاله »

گفتگو با محمد ابراهیمیان، نمایشنامه نویس و منتقد

محمد ابراهیمیان، نمایش‌نامه‌نویس، رمان‌نویس، منتقد و روزنامه‌نگاری است که از دهه‌ی 40 دارد می‌نویسد، با او به انگیزه‌ی بررسی کرونا در روزگار امروز، گفت‌وگو کرده‏ایم. آن‌چه او درباره‌ی ریشه‌یابی برخورد

ادامه مقاله »

یک پدر شیمیایی شده به فروش می‌رسد

حالا دیگر می‌توان با اطمینان به این نکته اشاره کرد که خانواده در سپهرِ سیاسی و اجتماعی این روزهای ایران، آماجِ سخت‌ترین دشواری‌هاست. آرمان‌گرایی انقلابی دهه‌ی شصت، به واقع‌گرایی دوران

ادامه مقاله »

خوش آمدید!

لطفا از طریق فرم زیر به حساب کاربری خود وارد شوید

بازیابی گذرواژه

لطفا جهت بازیابی گذرواژه، نام کاربری و یا ایمیل خود را وارد نمائید.

ورود / عضویت

Add New Playlist